Үүт харчыта төлөннөҕүнэ, табыллар

Тыа хаһаайыстыбатын боломуочуйата улуустарга бэриллэн,  ааспыт сылга хаһааҥҥытааҕар даҕаны үүт соҕотуопкатын үлэтэ күүскэ, тэрээһиннээхтик ыытыллан, тыа сиригэр өрө көтөҕүллүү бөҕө буолбута. Ааспыт сылга 62288,9 т оннугар 63300 тахса т үрүҥ илгэ тутуллубута.  

 

СӨ Тыатын хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин ас-үөл бырамыысыланнаһын отделын чуолкайдаммыт чахчытынан, 2025 с. тохсунньу 31 күнүнээҕи туругунан, Кэбээйи (106,6%), Дьааҥы (106,3%), Сунтаар (104,1%), Чурапчы, Мэҥэ Хаҥалас (100,9%), Хаҥалас, Мииринэй (100,2%), Уус Алдан (100,1%), Уус Маайа, Амма, Бүлүү, Томпо (100,0%) үчүгэй көрдөрүүнү ситиспиттэр.

Ол эрээри, ситиһиини кытта харгыстар аргыстаһа сылдьар курдуктар.

“Уот барбатын, интэриниэт үлэлээтин”

Сүөһүлэрин-астарын этэҥҥэ кыстатан, оттоон-мастаан ыабыт үүттэринэн дохуот аахсар баҕалаах тыа сирин үлэһит дьонун өйүгэр-санаатыгар “үүт харчыта” диэн өйдөбүл сэбиэскэй кэмтэн баччааҥҥа диэри дириҥник иҥэ сылдьар. Үүт харчыта — тыа киһитин хамсатар күүс, кирэдьиити, оҕо үөрэҕин, тиэхиньикэ атыылаһыллыытын, туох баар түһээннэри, иэһи-күүһү сабар үп үстүрүмүөнүн курдук. Туох да күүркэтиитэ суох, дьиэ кэргэн дохуота уонна инники кэскилэ. Дьэ, ол баар-суох эрэллэрэ хойутуур, тардыллар буолуута тустаахтарга улахан кыһалҕа. “Үүт харчыта хаһан түһэрий?” диэн ыйытыыны буолаары турар отчуоттарга, бука, биэрэллэрэ буолуо.

Мэҥэ Хаҥалас улууһугар Павловскайдааҕы үүт собуота туттарааччыларыгар барытын төлөөбүт диэтилэр. Биллэн турар, соҕотуопка үлэтин тэрийиигэ үүт харчытын төлөнүүтэ эрэ тыын кыһалҕа буолбатах. Ол курдук, интэриниэт мөлтөөһүнэ, сороҕор сайыҥҥы үүттүгэннээх кэмҥэ уот барыыта хайа баҕарар улууска тахсар көстүү. Маннык түгэннэргэ “Меркурий” бырагыраама туолуута атахтанарын ыйаллар. Ону быйыл итинник ыксаллаах балаһыанньаҕа киирбэт туһугар, сураҕа, “Меркурийы” кумааҕынан толорорго диэн көҥүл биэрбиттэр. Бэтэринээрдэр ыспыраапка суруйан биэрэллэр. Ханнык баҕарар соҕотуопкаһыт собуотун, сыаҕын оборудованиелара эргэрэн, сайын үүт кэмигэр алдьанар-кээһэнэр да түгэнэ тахсыан сөп. Хата, холобура, павловскайдар түргэнник өрөмүөннүү охсон эҥин, харгыһы таһаарбатахтар. Инникитин собуот матырыйаалынай-тэхиньиичэскэй баазатын тупсарыыга Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин, улуус да өттүттэн көмөлөстөхтөрүнэ, үлэ өссө тупсуоҕа диэн туттарааччылар баҕа санааларын тиэрдэллэр.

Улуус ыраах сытар нэһилиэгэ — Чыамайыкы уонна 1 Наахара нэһилиэгин үүт туттарааччылара былырыын “ЯНП” тэрилтэҕэ (Табаҕа) туттарбыттар, быйыл “хорообуттарга туттарарбыт буолуо” дэһэллэр. “ЯНП” (Якутский национальный продукт”) кэпэрэтиип Саҥа дьыл иннинэ барытын төлөспүт. Таарыйа аҕыннахха, Мэҥэ Хаҥалас улууһа СӨ Тыа хаһаайыстыбатын уонна аска-үөлгэ бэлиитикэтин министиэристибэтин кытта үүт харчытыгар уонна кээмэйэ үрдүүрүгэр эбии сөбүлэһии түһэрсибит. Ол да буоллар, үүтү соҕотуопкалааһын былаанын 100,9 быр. толорбут уонна бу хампаанньаны үчүгэйдик тэрийбит улууска биир хаһаайыстыбаҕа харчы ситэ тиэрдиллибэтэҕин, быйыл ылыахтара диэн эрэнэллэр.

Былаанын аһара толорбут “Чурапчы” ТХПК 46 т үүт иһин төлөммөккө турарын, ол аата, уу харчынан 3 мөл. солк. кэриҥэ харчы туттарааччыга тиийэ илигин чопчулуур. Хайдах быһаарылларын кэтэһэбит дииллэр.

Үүт соҕотуопкатыгар былааннарын толорбут улуустар курдук күүскэ үлэлээбит “Эрэл” кэпэрэтиип аһара туппутун иһин кыайан төлөспөккө олорор. Сыл бүтэһигэр быһаарыллыах курдук буолбут, Бырабыыталыстыба дьаһала тахсыбыт эрээри, хомойуох иһин, үп кыайан түспэтэх. Онон саҥаттан туох баар докумуону толороллор, дакаастыы сылдьаллар. Ол да иһин, 2 мөл. солк. оҥорон таһаарбыт үбүттэн 661 тыһ. солк. биэрэ иликтэрэ төлөнөрүн кэтэһэрин туһунан биир туттарааччы этиммитэ оруннаах эбит.

“Горнай-Ас” тэрилтэ үүт сыллааҕы былаанын алтынньыга толорбут этэ. Эбии кубуотанан тутуллубут сэтинньи, ахсынньы ыйдааҕы харчылара кэлэ илик эбит. Онон аһара туппут 160 туоннатын иһин харчы кэллэҕинэ, туттарааччыларыгар тиэрдиэхпит диэн эрэнэллэр. Өссө биир нэһилиэккэ балаҕан ыйын сорҕотун эрэ ылбыппыт диэн соһуппуттара, хайдаҕа буолла.

Онон, хомойуох иһин, үгүстэргэ былааны аһара толоруу кыһалҕаны үөскэппит курдук буолан таҕыста. Ол да иһин биир нэһилиэк тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ: “Наһаа кутталлаах ыйытыыны биэрдиҥ”, — диэбитэ дьаархаммыт куолаһынан.

Кэмигэр төлөһүү туттарыыны көҕүлүүр

Биллэрин курдук, Дьокуускай таһынааҕы нэһилиэктэр үүтү эмиэ туттараллар. Холобура, бэйэлэрэ ааттыылларынан “Гормолзаводка” туттарааччылар ый аайы үчүгэйдик төлүүр диэн хайгыыллар. “Ол эрээри биир “ноолоох”, комбикорм сиэттиҥ эрэ туппаттар. Биһиги атыылаһан эбии аһатаары гынабыт. Ону аһаттыҥ эрэ бүттэ, үүппүт төннөн кэлэр. Дьэ, ол комбикорммут туох булкаастаах буолуой?” — диэн үүт туттарааччы “төбөтүн сынньар”.

— “Зырянов Михаил Сергеевичкэ” туттарбыппыт уонча сыл буолла. Харчытын олох хойутааһына суох ыытар. Ол өттүнэн олус үчүгэй. 85‑тии солк. тутар. Биһиэхэ маҕаһыыннарыттан төһө киирбититтэн бэйэтэ төлүүр. Онон кини аатыгар туох да үҥсэргээһин суох. Лабаратыарыйата эҥин үчүгэйдик үлэлиир, сайыҥҥы өттүгэр 3 күн буола-буола анаалыстыыр. Дьоҥҥо үчүгэйдик сыһыаннаһар. Киниэхэ субсидия көрүллүбэт буолан, тутар сыанатыттан үрдэтэр кыаҕа суох. Дьиҥэ, ИП-ларга субсидия көрөллөрө буоллар, наһаа үчүгэй буолуо этэ. Сүөһүбүтүн эспэккэ иитиэ уонна көмө харчылаах буолуо этибит, — диир туттарааччы Марина Игнатьева.

Үүт харчыта төһө төлөнөн турарын туоһулаһаары, син балачча муҥнанным. Сибээс да мөлтөҕө бэрт, тыа сирин түбүгэ-садьыга элбэх, киһини таба тутар да уустук. Ким эрэ от тиэйэ баран иһэр буолар… Ол да буоллар, I Дьөппөн тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ, үүт харчытын “Хаҥалас агрохолдинг” төлөөбүтүн туһунан иһитиннэрэн үөртэ. Хаһаайыстыба салайааччыта Тихон Николаевич Скрябин, бастатан туран, субсидия биэрбиттэригэр туһааннаах министиэристибэтигэр, оҥорон таһаарбыт бородууксуйаларын атыылаһар туһанааччыларыгар махтанна. “Дьоҥҥутун өйөөҥ, бэйэ олохтоох бородууксуйатын атыылаһыҥ. Ол киирбит харчы оттооһунтан саҕалаан астаан-үөллээн таһаарыыга тиийэ барар, тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэрэ хамнастаналлар”, — диэн үүт туппут нэһилиэктэригэр толору төлөспүт хаһаайыстыба салайааччытын быһыытынан сүбэлээтэ.

Түмүккэ, ситэ төлөммөтөх үп быһаарыллан, туттарааччыларга булгуччу тиийиэ, үүтү туттарыыга быйылгы сыл былырыыҥҥытааҕар өссө көхтөөх буолуо диэн эрэнэбит.

 

Владимир Чичигинаров, СӨ Тыатын хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин ас-үөл бырамыысыланнаһын отделын салайааччыта:

— Ааспыт сылга үүтү соҕотуопкалааһын былааныгар олоҕуран, 4 млрд. 282 мөл. солк. чопчуламмыт субвенция көрүллүбүтэ. Итинтэн 4 млрд. 282 мөл. солк. бары 20 муниципальнай тэриллиигэ ыытыллыбыта. Ол үбүлээһин сыллааҕы кээмэйин 100 быр. тэҥнэһэр. Ыытыллыбыт субвенция үбүн муниципальнай тэриллиилэр тыа хаһаайыстыбатын табаары оҥорооччуларыгар толору кээмэйинэн тиэрдибиттэрэ. 47 соҕотуопка тэрилтэтэ “Сервис учёта принимаемого молока в РС (Я)” сыыппара платформатын нөҥүө үүтү тутууну уонна учуоттааһыны ыытта. Оттон үөскээбит иэс туһунан эттэххэ, бу тустаах министиэристибэ уонна МТ да иэстэрэ буолбатах. Соҕотуопкалыыр тэрилтэ уонна үүтү туттарааччы икки ардыгар тахсыбыт иэһи төлөһүүнү быһаарарга араас барыллары толкуйдуубут. Ол иһин Үп министиэристибэтин кытары ырытыһа сылдьабыт.