Дьэҥкир муустар кэчигирэһэн эрэллэр

Кыстыкка киириигэ саха киһитин түбүгэ үгүс. Олортон биир сүрүн тыын суолталааҕынан уһун кыһыны туоруур ууну дьаһаныы — муус ылыыта буолар. Хас улуус, нэһилиэк ахсын муус ылыытыгар араас ньымалар үгүстэр.

Мин оҕо сылдьан аҕабын кытта барсарбын өйдүүбүн. Чардаат бэлэмнээри хаары күрдьүбүт мууһугар хатыыскалыырым. Бэйэтэ оҥорбут улахан чыскытынан чардааттан мууһу таһаарар буолара. Кыһыҥҥы кылгас күҥҥэ аҕам сыралаах үлэтин түмүгэ — күөл киэҥ киэлитигэр дьаарыстанан дьэҥкир муустар кэчигирэһэн тураллара харахпар билигин да көстөр.

Ол да иһин муус тиэммит бортобуой массыыналары көрдөхпүнэ, оҕо сааспын санаан үөрэн ылабын.

Үтүө дьарык

Бу — көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллибит үтүө дьарык буолар. Сорох анньыынан, мууһу соһон таһаарар. Сорох салаасканан эрбэммит мууһу соһор. Билигин урукку буолбатах, онон бэнсиининэн үлэлиир эрбиинэн чардааты «аллараллар». Күһүн ылыллыбыт муус дьиэ таһыгар лаабыска кыстанан, сааска диэри туһаныллар. Оттон саас ылыллыбыт булууска хаһааныллар. Муус ылыыта — сатабылы ирдиир үлэ. Быйыл дьыл хойутаан, күөллэр уһуннук тоҥмокко турдулар.

Муус 20 см халыҥаабыт

Таатта улууһун Ытык Күөл олохтооҕо Петр Егорович Тарасов бу ааспыт өрөбүллэргэ уолаттарын кытта өбүгэлэрин кыстыгар, Молоҕоойу эбэҕэ, муус ылбыттарын туһунан кэпсээтэ:

— Муус ылыыта диэн биһиэхэ, сахаларга, биир сүрүн үлэбит буолар. Тыа сиригэр муус ылбат киһи диэн суоҕун кэриэтэ. Биһиги сыл ахсын Молоҕоойу эбэттэн кыстыыр уубутун булунабыт. Быйыл үс ыалынан ыллыбыт. Тааҥа суох, ып-ыраас мууһу ыллыбыт. Эрдэ киирэн хаарын күрдьэн бэлэмнээбиппит, муус халыҥа 20 см буолбут этэ. Кэлэр өрөбүллэргэ тиэйиэхпит. Оччоҕо холкутук кыстыкка киирэбит. Дьон дьэ билигин күргүөмүнэн муус ылан эрэллэр. Биһиги атыылаабаппыт, иһэрбитин эрэ ылабыт. Оттон атыыга биир бортобуой
УАЗ массыына 3 тыһыынча солкуобай быһыылаах.

Дьокуускайга мууһу ханна ылалларый?

Дьокуускайга муус атыытын туһунан биллэрии тарҕанар. Тыа сиригэр ылыллыбыт мууһу киһи сэрэхэчийбэккэ ылан иһэр. Оттон Дьокуускайга бу балаһыанньа хайдаҕый? Куорат усулуобуйатыгар үгүстэр ууну сакаастаан эбэтэр фильтрдээн иһэллэр. Чааһынай дьиэҕэ олорооччулар мууһу сакаастаан атыылаһар, сорохтор бэйэлэрэ ылан хаһаа-
наллар. Үгүстэр иһэр ууларын эбэ боротуокатыттан ылаллар. Ол эрээри, бу муус чахчы дьэҥкирин курдук ыраас буолуо дуо диэн киһи саарбахтыыр. Билигин куорат эҥээр муус уутун иһиини аҕам саастаах өттө биһириир. Эдэр өттө үгүстэрэ бэлэм, ыл да ис ууну ордороллор.

Татьяна Борисова, Ытык Күөл олохтооҕо, биэс оҕо ийэтэ:
— Биһиги аҕабыт — байыаннай дьайыы кыттыылааҕа. Онон быйыл биһиэхэ Таатта улууһун “Сарыал” киинэ кыстыыр мууспутун тиэйэн аҕалан улахан көмөнү оҥордо. Түгэнинэн туһанан, Таатта улууһун «Сарыал» киинигэр, чуолаан салайааччы Алексей Иннокентьевич Тарасовка махтанабыт.

Юлиана Николаева, Хаҥалас улууһун Өктөм бөһүөлэгин олохтооҕо:
— Биһиги икки бортобуой УАЗ массыына муус сакаастаан олоробут. Иккиэ бэйэбитигэр, дьиҥэ, биир да тиэйии массыына сөп буолуо этэ, ону биһиги саас олунньуга ити тиэйтэрбит мууспутун барытын анал улахан иһиккэ кутан күһүҥҥээҥҥэ диэри иһэр уубутун хаһаанабыт. Былырыыҥҥы уубут бу аҕыйах хонуктааҕыта саҥа бүппүтэ. Билиҥҥитэ Өктөмҥө муус ылар дьон аҕыйах буолан, үгүс киһи наадыйарын суруйар эбит. Биһиги былырыын баччаларга иһэр мууспутун тиэйтэрэн олорор этибит. Быйыл дьыл кыратык хойутаата.

Иван Романов, Дьокуускай олохтооҕо:
— Биһиги чааһынай дьиэҕэ олоробут. Онон сыл ахсын муус тиэйтэрэн аҕалабыт. Бастаан утаа бэйэбит ылар этибит. Кэлин бортобуой массыынам моһуоктаан, тиэйиитэ кыайтарбат. Хатастарга былырыын сакаастаан кыстыыр мууспутун булбуппут. Быйыл дьыл хойутаата.

Тамара Крылова, Дьокуускай олохтооҕо:
— Муус уутун урут эдэр сылдьан дойдубар олорон иһэрим. Оччолорго дьонум аах муус ылан үөрэн-көтөн кэлэллэрэ. Амтана минньигэһэ, ырааһа сүрдээх буолааччы. Куоракка олоруохпуттан бастаан кыраан уутун, кэлин ити сакаастыыр уулар үөдүйүөхтэриттэн наар сакаастаан ууланан олорор буоллубут.