Тулабыт бөх-сах буолбатын…

Улуустарга кытаанах хомунаалынай тобохтору (ТКО)  суох оҥоруу үлэтэ тоҕо бытааннык барарый?

Ыраас сири-уоту сыбаалкаҕа кубулутуу эпидемиологическай кутталга тэҥнэһэр. Сыбаалка тыа хаһаайыстыбатыгар анаммыт сири-уоту киртитэн улахан хоромньуну оҥорор. Биир маннык сүрүн кыһалҕанан кытаанах хомунаалынай бөх-сах мээнэ ыһыллан, сыбаалкаҕа кубулуйуута буолар.

Уустуктардаах уларыйыылар

Бөхү-саҕы тиэйиигэ уларыйыылар Арассыыйаҕа 2019 сылтан саҕаламмыттара. Ол курдук, эрэгийиэннээҕи операторы кытта дуогабардаһан, бөҕү тиэйиини тэрийии олохтоммута.

Тыа сирин нэһилиэктэригэр бөҕү тиэйиигэ туспа сокуон суох. «Об отходах производства и потребления» диэн 89 №-дээх Федеральнай сокуон бэс ыйын 24 күнүгэр 1998 сыллаахха тахсыбыта. Бу сокуоҥҥа 2019 сыл ахсынньы 27 күнүгэр уларытыылар киирбиттэрэ. Бу – бөҕү тиэйиигэ сүрүн сокуон буолар. Бастаан кытаанах бытовой тобохтор (твердые бытовые отходы) диэн ааттанар буоллаҕына, ол уларыйан, кытаанах хомунаалынай тобохтор диэн (ТКО-ҕа) буолбута. Ол эрээри, өйдөбүллэрэ биир. Бөҕү тиэйии тэрээһинэ төһө сөпкө ыытылларый? Сыбаалка элбээһинэ нэһилиэнньэ доруобуйатыгар, айылҕаҕа хайдах дьайарый? Бу ыйытыыга исписэлиистэр хоруйдарын ыллыбыт.

Ходуһалар харыстаныахтаахтар

Бөҕү-саҕы тыа хаһаайыстыбатыгар аналлаах сирдэргэ быраҕыы кытаанахтык бобуллар. Бу ордук тыа сиригэр сыһыаннаах.

Павла Дмитриевна Адамова, Россель­хознадзор Амур уобалаһынааҕы уонна Саха сиринээҕи салаатын сири уонна пестицид эргийиитин хонтуруоллуур салаа начаалынньыгын солбуйааччы:

– Россельхознадзор биир сүрүн хайысхатынан тыа хаһаайыстыбатын сирдэригэр бөҕү тоҕуу, киртитии тахсарын бопсуу буолар. Ол курдук, сыл ахсын ыраас сирдэри киртитии тахса турар. 2011 сылтан 2016 сылга диэри өрөспүүбүлүкэҕэ, ол иһигэр хотугу оройуоннарга баар бөх тоҕор сирдэри хонтуруоллаан, ону суох оҥорууга улахан үлэ ыытыллыбыта. Кэнники биэс сылга өрөспүүбүлүкэ киин бөлөҕөр 50 сыбаалканы хабан хонтуруоллуур-надзорнай дьаһаллар ыытылыннылар. Бөх тоҕор сирдэрэ 10 кв. м иэннээх сири хабар буоллаҕына, сыбаалканан ааҕыллар диэн Росприроднадзор 31 №-дээх бирикээһэ баар. Нэһилиэктэргэ бөх кутар сири олохтуурга полигон наадатын өйдүүбүт. Олох-дьаһах тобоҕо ханна да сүтэн хаалбат. Ол эрээри, РФ Сир кодексата тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччуларыгар кытаанах бытовой, убаҕас хомунаалынай өҥөлөрү оҥорор сирдэри тэри­йиини көҥүллээбэт – бобор. Маны таһынан, ходуһалар ураты харыстаныахтаахтар. Билигин управление хонтуруолугар 11 cыбаалка баар. «РФ олохтоох салайыныы уопсай бириинсиптэрин туһунан» 131 №-дээх Федеральнай сокуоҥҥа сөп түбэһиннэрэн муниципальнай оройуоннар икки ардыларынааҕы сирдэригэр-уоттарыгар тулалыыр эйгэ туругун иһин эппиэтинэһи сүгэллэр.

Саас, күһүн суол алдьаннаҕына?

Билигин федеральнай сокуон хараҕынан нэһилиэктэргэ бөх-сах иһин эппиэтинэһи олохтоох дьаһалта сүгэр. Кытаанах хомунаалынай тобохтору кутарга анаан улуус нэһилиэктэрин ахсын хастыы да баахтаах бөх кутар сирдэр оҥоһуллуохтаахтар. Бу баахтарга кутуллубут бөҕү-саҕы ыт-кус ыспатын диэн күрүөлэниэхтээх. Быһата, куоракка элбэх кыбартыыралаах дьиэлэр бөхтөрүн кутар сиргэ майгынныахтаах. Биһиги тыйыс усу­луобуйалаах эрэгийиэммит улуустарыгар бөҕү тиэйии ньымата төһө сөптөөҕүй? Этэр курдук судургутук эрэгийиэннээҕи оператор хас нэһилиэк ахсын тиийэн бөҕү тиэйэр кыахтаах дуо? Саас, күһүн нэһилиэктэр икки ардыларыгар суол алдьаннаҕына, эрэги­йиэннээҕи оператор тиэхиньикэтэ кэмигэр бөҕүн тиэйбэтэҕинэ, бөх мунньуллан нэһилиэк иһэ сы­­баалкаҕа кубулуйуо суоҕа дуо?

Санаалар

“Бэйэбититтэн тутулуктаах”

Лев Новгородов, Нам улууһун II Хомустаах нэһилиэгин баһылыга:

– Кытаанах хомунаалынай тобохтору харайыыга (ТКО-ҕа) биһиги нэһилиэк үлэлэспэккэ олоробут. Тоҕо диэтэххэ, ыраах уонна уустук суоллаах-иистээх нэһилиэктэргэ киирсэбит. Эрэгийиэннээҕи оператор биһиэ­хэ аккаастыыр. Онон биһиги нэһилиэк уруккунан олоробут. Ол эрээри бөх-сах ыһыллан сыппат. Сир аайы сыбаалка суох. Бөх-сах ыһыллыыта нэһилиэк хайдах туттан-хаптан олороруттан эмиэ тутулуктаах.

“Бөхпүтүн урукку сыбаалкаҕа кутабыт”

Альберт Кулачиков, Таатта улууһун Харбалаах нэһилиэгин баһылыга:

– Биһиги нэһилиэккэ сэттэ былаһааккаҕа, уопсайа 14 бааҕы бэлэмнээн олоробут. Эрэгийиэннээҕи операторы кытта “Теплосервис” диэн салайар хам­паанньа дуогабар түһэрсиэх курдук буолан иһэн, бөх тиэйиллибэккэ хааллаҕына, үлэни толорооччу хампаанньаҕа ыстараап сүктэриллэрин истэн аккаас­таан кэбистэ. Нэһилиэкпит Амма эбэ үрдүгэр турар. Бөхпүтүн сэбиэс­кэй кэминээҕи сыбаалкаҕа кутабыт. Эрэгийиэннээҕи оператор тиэхиньикэтэ биһиэхэ са­­таан кэлбэт. Сокуон, омос көрдөххө, судургутун иһин, иһигэр киирдэххэ уустуктардаах.

“Сөптөөх үлэ ыытыллар”

Аян Кириллин, “СӨ ОДьКХ” ГУП кытаанах хомунаалынай тобохтору уонна сыыппараны кытта үлэҕэ генеральнай дириэктэри солбуйааччы:

– Бөҕү-саҕы харайыыга 89 №-дээх сүрүн федеральнай сокуон хараҕынан биир кэлим бэрээдэк олохтоммута. Бөх-сах эрэгийиэннээҕи операторга туттарыллыахтаах. “СӨ ОДьКХ” ГУП өрөспүүбүлүкэ Арктическай зонатыгар кытаанах хомунаалынай тобохтору харайар эрэгийиэннээҕи оператор буолар. Бу зонаҕа 13 арктическай оройуон киирбитэ. Уопсайа 2019 сылтан 20 муниципальнай тэриллиигэ кытаанах хомунаалынай тобохтору харайыы (ТКО) ситимэ үлэлиир. Хомуллубут бөх-сах анал полигоннарга тиэрдиллэр. Сүрүннээн кытаанах хомунаалынай тобохтору хомуйуу ситимэ өрөспүүбүлүкэҕэ 2030 сылга диэри СӨ ОДьКХ-тын уонна энэргиэтикэтин министиэрис­тибэтинэн бигэргэтиллибит Территориальнай исхиэ­мэнэн үлэлиир. Арктическай зонаҕа бытовой бөҕү-саҕы анал сирдэргэ уматыллыахтаах. Маннык термическэй ыстаансыйалары 13 оройуоҥҥа оҥоруу былаан­нанар. Оттон нэһилиэк­тэргэ бөҕү тутар пууннары тэрийии оҥоһуллуохтаах. Манна бөх-сах 11 ый устата мунньуллан баран, оройуон киинигэр илдьиллиэхтээх. Билигин СӨ ОДьКХ-тын уонна энэргиэтикэтин министиэристибэтин сүнньүнэн бөҕү (обезвреживание) суох оҥорор эбийиэктэри тэрийиигэ үлэлэр ыытыллаллар. Бүгүҥҥү күҥҥэ Чокуурдаахха термическэй ньыманан бөҕү суох оҥорор эбийиэк тутулунна. Өссө алта маннык эби­йиэк үлэҕэ киириэхтээх. Маннык эбийиэктэр улуустарга тутуллан бардахтарына, урукку сыбаалкалар, бытовой бөх-сах полигоннара сабыллыахтаахтар.

СӨ Бырабыыталыстыбатын «Об утверждении порядка накопления твердых коммунальных отходов на территории РС(Я)» диэн 2016 сыл алтынньы 29 күнүгэр тахсыбыт уурааҕынан чааһынай секторга олорор дьон бөхтөрүн икки көрүҥүнэн харайыахтарын сөп.

Ол курдук, кытаанах хомунаалынай тобохтору харайар былаһааккаҕа олохтоммут баахтарга эбэтэр куулларга, анал полиэтиленовай мөһөөччүктэргэ бөҕү кутан баран, болдьоммут күҥҥэ олбуорун таһыгар эрэгийиэннээҕи оператор үлэһитэ кэлэн тиэйэригэр табыгастаах гына ууруохтаах. Былырыыҥҥыттан чааһынай сиэктэрдэргэ бөҕү харайыы үлэтин “ОДьКХ” ГУП күүскэ ылсан үлэлэһэн эрэр. Бүгүҥҥү күҥҥэ Арктическай зонаҕа 2195 ыал эрэгийиэннээҕи оператор көмөтүнэн бөҕүн-саҕын дьаһанан олорор. Тыа сиригэр эрэгийиэннээҕи оператор уонна олох­тоох дьаһалта биир сүбэнэн үлэлиэхтээх. Нэһилиэккэ ­дьиэ-уот ханан турарын, суол-иис туругун учуот­таан, бөҕү тиэйэр массыына сылдьар хайысхата барыта ­учуоттаныллыахтаах.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ.