“Өбүгэ тыына” – хорсун киһи холонуута

Сергей Зверев-Кыыл Уолун аатынан Үҥкүү национальнай тыйаатыра сонунтан сонун бырайыактары олоххо киллэрэн, көрөөччүлэр сүргэлэрин көтөҕөр.

Тыйаатыр айар үлэтин биһирээн,  Үҥкүү тыйаатырын туруоруулара куруук толору көрөөччүлээх буолаллар.

Үҥкүү национальнай тыйаатырын хайыы үйэ көрөөччүгэ сөбүлэппит уонна күүтүүлээх бырайыагынан “Өбүгэ тыына”  бырайыак буолар. Бу бырайыак  2022 сылтан саҕаламмыта.

Эр  хоһууттар куттарын-сүрдэрин сааһылыыр, угуттуур аналлаах быйылгы  “Өбүгэ ситимэ” төрдүс кэнсиэр —    үҥкүүһүт, үҥкүү туруорааччы, СӨ култууратын туйгуна  Дьулустаан Харлампьев айар бырайыага (хаһыс да сылын).

Кэнсиэр маастар-импровизатор,  СӨ култууратын туйгуна  Руслан Габышев уонна “Кыл Саха” төрүт дорҕоон бөлөҕүн толоруутунан арыллан, көрөөччүнү былыргы дьыллар мындааларыгар сиэтэн илдьэргэ дылы буолла. Түҥ былыргы дорҕоон, онуоха уот-күөс араас өҥүнэн оонньоон, көрөөччү өбүгэ тыынын ыларга куттуун-сүрдүүн бэлэм олордо.

Кэнсиэр бастакы түһүмэҕэ буойун-көмүскээччилэргэ  ананна. Эр дьон үҥкүүһүттэр  “Манчаары” испэктээктэн быһа тардыыны, Дьулустаан Харлампьев туруорууларыттан “Умсан”, “Саха тыына” үҥкүүлэри толорон,  өбүгэ хаанын уһугуннардылар.  СӨ үтүөлээх артыыһа Аскалон Павлов “Санаа күүһэ” уонна “Бастыҥ киһи” ырыаларын көрөөччүлэр күүстээх ытыс тыаһынан көрүстүлэр.

“Булчут” диэн иккис түһүмэх СӨ норуодунай, РФ уонна СӨ үтүөлээх артыыһа Дмитрий Артемьев уонна кыргыттар бөлөхтөрүн “Байанай” толорууларынан арылынна.

Норуоттар икки ардыларынааҕы күрэх дипломана Александр Карманов бэйэтин тылыгар уонна дьүрүлүгэр “Суор” диэн ырыатын толоруута кини толорор маастарыстыбатыгар  сонуннук уонна уратытык  иһилиннэ. Норуоттар икки ардыларынааҕы уонна Арассыыйатааҕы күрэхтэр кыайыылаахтара Василена Шарина-Улан хомуска сыыйа тардан оонньооһуна көрөөччүнү Үрдүк айыылары кытары ситимнээн ыларга дылы буолла.   Василий Новоприезжай “Сиэр аппынан” уонна “Билэҕин дуо?” норуот ырыаларыгар  көрөөччү ырыа тэтимигэр киирсэн, ыллаһа олордо.

“Аҕа уонна аҕа ууһун баһылыга” түһүмэххэ кырачаан, ол эрэн, номнуо көрөөччүлэр сүргэлэрин көтөхпүт Архаан Угу “Домбра” ырыаны эйээртэ. Руслан Габышев, Афанасий Федоров, Дьулустаан Никифоров, Афанасий Томскай “Ох саа” уонна Дьулустаан Харлампьев “Номох” композициялара, Александр Карманов “Уол оҕо” ырыата,  “Дьөһөгөй”  эрчимнээх үҥкүү — бу барыта  “Өбүгэ тыына” бырайыакка сылтан сыл аайы саҥа толкуйдар, санаалар киирэллэрин уонна артыыстар өбүгэлэрбит олохторун-дьаһахтарын, үгэстэрин эдэр көрөөччүгэ хамсаныы абылаҥынан  толору тириэрдэр  кыахтаахтарын көрдөрдүлэр.

Бу күн Захар Константинович  Степанов аатынан Кэбээйитээҕи ускуустуба оскуолата бэйэлэрин уоллара Дьулустаан Никифоровка  эҕэрдэлэрин көрөөччүлэргэ ааҕан иһитиннэрдилэр уонна бэлэхтэрин туттардылар.

Онтон  көрөөччүлэр саха эр дьонун хорсун быһыытын, модун күүһүн, дорҕооннорун тэтим нөҥүө билэн дуоһуйдулар, өрө көтөҕүллэн тарҕастылар.

СӨ үтүөлээх артыыһа Аскалон Павлов:

“Мин санаабар, бу олус  үчүгэйдик толкуйдаммыт бырайыак. Тыйаатыр  үҥкүүлэрин уонна ырыаларын истэн,  оччотооҕу биһиги өбүгэлэрбит хайдах олорбуттарын, тугунан тыыммыттарын, сиэрдэрин-туомнарын,  тугу аһаан-сиэн сылдьыбыттарын, хайдах кэмҥэ олорон ааспыттарын  санаан кэллим. “Хас  биирдии сахалыы санаалаах, сахалыы саҥалаах киһиэхэ өбүгэ ситимэ көхсүгэр сүгүллэ сылдьара буолуо” диэн оҕо эрдэхпиттэн саныыр этим. Кинилэргэ  сүрдээх төрөл, куһаҕан дьаллыкка убамматах чөл куттаах дьону көрөбүн!”

Кини кимий?

Дьулустаан Харлампьев 1985 с. Сунтаар оройуонун Кутанатыгар айар куттаах Александра Николаевна уонна Дмитрий Григорьевич Харлампьевтар дьиэ кэргэттэригэр иккис оҕонон күн сирин көрбүтэ. Кыра эрдэҕиттэн үҥкүү кэрэ эйгэтигэр улааппыта.

Дьулустаан 1991 с. Кэбээйи орто оскуолатыгар уонна Муусука оскуолатын үҥкүү салаатыгар үөрэнэ киирэн, 1996 с. ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. 2002 с. Дьокуускайдааҕы култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр  үҥкүү салаатыгар үөрэххэ киирбитэ. Устудьуоннуу сылдьан, Москваҕа Саха сирин күннэрин тэрээһиннэригэр  кыттыбыта. 2005 с. С.А.Зверев-Кыыл Уолун аатынан СӨ Үҥкүү тыйаатырыгар балет артыыһынан үлэҕэ киирбитэ. Бу кэмҥэ  Култуура уонна ускуустуба Арктикатааҕы институтун үҥкүү салаатын, А.Д.Макарова аатынан Дьокуускайдааҕы култуура уонна ускуустуба кэллиэһин режиссура салаатын бүтэрэн, олоҕун үҥкүүгэ аныырга быһаарынан, сайдыы саҥа саҕахтарын арыйбыта.

Кинини ураты   маастарыстыбатын “Башкирскай үҥкүү”, “Булчут уонна Хотой, “Кубалар”, “Хотугу көстүүлэр”, “Тыын тэтимэ”, “Чрхчоохой” уо.д.а. үҥкүүлэргэ көрүөххэ сөп.

Туруорбут үҥкүүлэрэ:         “Умсан”, “Булчуттар”, “Олрапчы”, “Архаар”.

Дьулустаан Харлампьев ону таһынан режиссер уонна хореограф быһыытынан,  Туймаада ыһыахтарыгар, Олоҥхо ыһыахтарыгар, успуорт улахан тэрээһиннэригэр үлэлэспитэ.

Кини ттыйаатырга үлэтин таһынан М.К.Аммосов аатынан ХИФУ иһинэн “Сэргэлээх уоттара” Култуура киинигэр “УМСАН” үҥкүү бөлөх салайааччытынан айымньылаахтык үлэлии сылдьар. 2025 с. Казань куоракка кини кэлэктиибэ “Устудьуон сааһа” күрэххэ “Архар” айымньыта идэтийбит туруорааччылар истэригэр 1 үрдэли ылбыта.

(Ааптар түһэриилэрэ)