Ил Түмэҥҥэ ийэ тылга аналлаах “төгүрүк остуол” буолан ааста

Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүн чэрчитинэн Ил Түмэҥҥэ “СӨ судаарыстыбаннай уонна официальнай тыллара: кыһалҕата, кэскилэ” диэн “төгүрүк остуол” буолан ааста.

Өрөспүүбүлүкэҕэ 450 140 сахалыы саҥалаах киһи олорор, ити саха уопсай ахсааныттан 96,4%, нэһилиэнньэ уопсай ахсааныттан 46,3% ылар. Эбэҥки тылын 4 802, эбээн тылын 5 656, долган тылын 1 054, дьүкээгир тылын (ойуур уонна туундара) 344, чукча тылын 334 киһи билэр. Онон аҕыйах ахсааннаах хотугу омуктар тылларынан 12 190 киһи саҥарар, ити аҕыйах ахсааннаах омук уопсай ахсааныттан 30,5 % тэҥнэһэр.

“Бүгүҥҥү “төгүрүк остуол” ийэ тыл тыын боппуруостарыгар, сайдар кэскилигэр, сүнньүнэн үөрэх эйгэтигэр ананар. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр 2 судаарыстыбаннай, 5 официальнай тыллары тэҥҥэ тутан үөрэтэр, үөрэнэр, чинчийэр үлэ ыытыллара Төрүт сокуоммут уонна үөрэх, наука, култуура, тыл сокуоннарыгар суруллан ирдэниллэр. Онон төрөөбүт тылбыт кэскилин, туругун ырытыһан, санаа атастаһан олоххо киллэрэргэ аналлаах тэрээһин” – диэн Ил Түмэн билимҥэ, үөрэххэ сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьева “төгүрүк остуол” саҕаланыытыгар бэлиэтээтэ.

Тэрээһиҥҥэ учуонайдар, учууталлар, тыл үөрэхтээхтэрэ, уопсастыбанньыктар уонна куйаар ситимин нөҥүө улуус баһылыктара, ийэ тылбытын тумус туттар дьоммут кытыннылар.

Сүрүн дакылаат иитинэн тыл билимин дуоктара, Гуманитарнай чинчийии уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларын институтун билимҥэ сүрүн үлэһитэ Нина Иванова саха тылын бүгүҥҥү туругун билиһиннэрдэ.

Кини Бүтүн Арассыыйатааҕы үс бүтэһик биэрэпис түмүгүнэн, саха тылынан саҥарааччы ахсаана аҕыйаабыта, нуучча тылынан кэпсэтээччи элбээбитэ көстөр диэн бэлиэтиир. Саха тылын билбэт дьон ахсаана элбээбит. Холобур, 2002 сылтан 2010 сылга диэри 8 % түспүт (сылга 1-дии %) эбит буоллаҕына, 2010 сылтан 2020 сылга диэри ити сыыппара номнуо 14% тэҥнэһэр эбит. Холобур, 2002 сыллаахха сахалыы эрэ саҥарар киһи ахсаана 55 851 эбит буоллаҕына, 2024 сыллаахха 31 032 диэри көҕүрээбит. Аны 2002 сыллаахха “икки тылынан саҥарабын” диэччи ахсаана 351 645 киһиэхэ тэҥнэһэр эбит буоллаҕына, 2024 сыллааҕы биэрэпискэ 304 823 киһиэхэ диэри түспүт. Учуонай, бу глобализация сабыдыала буоларын ыйар.

“Саха тыла Дьокуускай куоракка туттуллуон сөптөөх 27 эйгэтиттэн 11 эрэ эйгэҕэ үчүгэйдик туттуллар, тыа сиригэр – 15 эйгэҕэ. Ордук духуобунай култуура, киинэ, анимация эйгэтигэр үрдээбитэ бэлиэтэнэр. Ону кытта икки сүрүн эйгэҕэ – үөрэххэ, дьиэ кэргэҥҥэ намтаабыта көстөр. Эдэр төрөппүттэр сыыппараҕа охтоллор итиэннэ эбэлэр, эһэлэр сиэннэрин кытта алтыһыылара аҕыйаата. Ийэ тыл сүмэтин кинилэр илдьэ сылдьаллар. Дьиҥэр, сиэннэрин кытта алтыһыы үтүө түмүктээх буолуо этэ” – диэн этэр.

Оскуолаҕа төрөөбүт тылы үөрэтии сыыппарата кэлиҥҥи үс сылга тэҥэ суох диэн ыйар. 2023-2024 уонна 2024-2025 үөрэх дьылын кытта тэҥнээн көрдөххө, төрөөбүт тылынан үөрэтэр уонна төрөөбүт тылы үөрэтэр ыстатыыстыканан 854 үөрэнээччинэн, 42 кылааһынан аҕыйаабыт диэн этэр. Ол гынан баран, төрөөбүт тылга уһуйар сайыҥҥы лааҕыр ахсаана биллэ элбээбитин бэлиэтиир. Холобур, 2023 сыллаахха 536 лааҕыр аһыллыбытыттан 42 лааҕыр 156 сахалыы  бырагыраамалаах (2025 с. 555 лааҕыртан 55 лааҕыр 215 сахалыы бырагыраамалаах).

“СӨ судаарыстыбаннай уонна дьиҥ таһымнаах тыллары чөл хаалларыы уонна сайыннарыы”  судаарыстыбаннай бырагыраама олоххо киирэн үлэлии турар. Бу бырагыраама туолуутугар култуура уонна духуобунай сайдыы министиэристибэтэ эппиэттээх. Маныаха иһитиннэриини, ааспыт сылга төһө үбүлээһин, туох үлэ барбытын миниистир Афанасий Ноев билиһиннэрдэ.

Үөрэҕи сайыннарар уонна идэ таһымын үрдэтэр институт дириэктэрин эбээһинэһин толорооччу Юрий Шишигин оҕону сахалыы иитиигэ-үөрэтиигэ биэс хайысханан тиһиктээх үлэ ыытылларын этэр. Манна саха тылын, литэрэтиирэтин, төрүт култууратын үөрэтии кэнсиэпсийэтиттэн саҕалаан, кэтээн көрүүгэ, үөрэх кинигэтин оҥорууга, учууталларга аналлаах “Төрүт тыллар” порталга, үбүлээһиҥҥэ тиийэ барыта киирэрин ыйар “Алын кылааска, чуолаан маҥнайгы кылааска үөрэх былааныгар төрүт тылы үөрэтиигэ чаас кыччааһынын боппуруоһа турар. Итини билинэбит, ити хайысхаҕа федеральнай таһымҥа уларытыыны киллэрэргэ бары күүспүтүн түмтэхпитинэ ситиһии баар буолуо диэн эрэнэбин.

Төрөппүт оҕотун бастакы, бэһис кылааска киллэрэригэр сайабылыанньа суруйарыгар үөрэнии тылын быһаарыы төрөппүккэ сүктэрилиннэ. Төрөппүт оҕотун сылайбатын диэн 5 күннээх үөрэҕи таларга дьулуһар. Маныаха оҕо ийэ тылынан иитиллэрэ кини сайдан тахсарыгар быһаарар оруоллааҕын өйдөтөр ирдэнэр” – диэн этэр.

СӨ Билимин академиятын төрөөбүт тыллары үөрэтэр, харыстыыр уонна сайыннарар киин салайааччыта Феодосия Габышева кэккэ этиилэргэ тохтоото: “Үөрэх кинигэтин ааптардарыгар орто хамнастарын хаалларан туран, эбии уоппуска көрүллүүтүн туһунан сокуоҥҥа уларытыылары киллэрэри үһүс сийиэскэ туруорсубуппун эмиэ хатылыыбын.

Үрдүкү кылаастарга оҕо төрөөбүт тылынан үөрэнэрэ уонна төрөөбүт тылын үөрэтэрэ төрөппүт сайабылыанньатынан буоларын туһунан докумуон ылыныллыбыта. Тыыннаах тыл оҕо эргиччи сайдарыгар улахан оруоллааҕын өйдүөх тустаахпыт” – диэн эттэ.

Кэлин уопсастыбанньык төрөппүттэр түмсүүлэрэ улахан оруоллаах, ыйааһыннаах. Номнуо бэйэтин суолун соломмут “Күөрэгэй” түмсүү быйыл хас даҕаны улахан тэрээһини ыытары былаанныырын таһынан, Дьокуускай куорат оҕолоругар аналлаах ыһыах ыһар санаалаахтарын туһунан иһитиннэриитин элбэх киһи биһирии иһиттэ.

“Төгүрүк остуол” бэрт дириҥник, хорутуулаахтык барда. Манна чопчу сыыппаралар, ырытыылар, киһи “сык” гына түһэр даҕаны этиилэрэ элбэхтэр. Букатын үс чаас устата буолла. Кыттыбыт дьон элбэх иһитиннэриини иҥэриммит, чахчы туһаммыт буолуохтаах итиэннэ бу тэрээһиҥҥэ туруорсуллубут этии олоххо киирэригэр эрэнэбит.