Кинилэр,  Берлини ылбыттар

Итиэннэ  “биир киһи курдук ыстыыгынан үөрэҕэстэспиттэр”.  Кинилэр ортолоругар – биһиги биир дойдулаахпыт Василий Андреевич Пахомов.  1942 сыллаахха Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр Чурапчы байанкамаатынан ыҥырыллыбыта.  Минометчик Пахомов бойобуой табаарыстарын кытары  Үһүс рейх киинигэр тиийбитэ.

Дьоруой хос сиэнэ,  “Атын дойдулар гражданнара  дьиэтийиилэрин киинэ” АНО нуучча тылын  бэрэпэдэбээтэлэ Арина Григорьевна Логинова кэпсииринэн, аатырбыт-сураҕырбыт өбүгэтэ оҕо эрдэҕиттэн тулаайах хаалбыт. 1915 сыллаахха  Боотуруускай (аныгынан Чурапчы) улууһугар Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүт уолчаан төрөппүттэрин сүтэрэн тулаайах хаалаахтаан, кыра сааһыттан ыар үлэҕэ миккиллэн улааппыта. Кэлин, Е.М.Ярославскай аатынан холкуоска биригэдьиирдээбитэ.  Сэрии буолуо икки сыл иннинэ эдэр кэскиллээх киһини райисполком суол оҥоруутун отделын начаалынньыгын солбуйааччынан анаабыттара. 24 саастаах салайааччы  Чурапчы — Кытаанах — Танда — Бороҕон буор суолу кутан оҥорууну эппиэттиирэ. Тутуу үлэтэ ханнык да тиэхиньикэтэ суох кыһыл илиинэн, күрдьэҕинэн, сүгэнэн толоруллара,  сири-буору   таачыканан,  хаһан эмэ тэлиэгэҕэ тиэйэн таһаллара.
1942 сыллаахха Василий Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллан бэбиэскэ туппута. Артиллерист идэтин баһылаабыта. 82 мм уонна 120 мм-дээх минометтарынан ытааччы быһыытынан бойобуой суолун 1-кы Красноградскай механизированнай корпус 294-с Брестскэй минометнай полкатын састаабыгар саҕалаабыта. Курскай Тоҕой кыргыһыытыгар, Белгороды итиэннэ Украина сирин-уотун босхолооһуҥҥа кыттыбыта. 1944 сыллаахха ыараханнык бааһырбыта уонна контузияламмыта. Эмтэнэн, чөлүгэр түһэринэн, госпитал кэнниттэн кыргыһыыга киирбитэ. Бойобуой доҕотторун кытта Берлини ылбыта, Европа дойдуларын босхолоспута. 1946 сыллаахха демобилизацияламмыта.
Ефрейтор Пахомов – Кыһыл Сулус уордьан кавалера. Наҕараадалыыр лиискэ кини тус бойобуой үтүөлэрин туһунан бу курдук суруллубут: “1945 сыл тохсунньу 14-28 күннэринээҕи бойобуой дьайыылар  кыргыһыыларыгар бэйэтин хорсун уонна сорунуулаах  байыас быһыытынан көрдөрдө.    1945 сыл тохсунньу 14 күнүнээҕи  өстөөх бөҕөргөтүллүбүт кирбиитин тоҕо көтүүгэ  Пахомов минометунан 150-тан тахса миинэни ытан, өстөөх взводка чугаһыыр пехотатын үрүө-тараа ыытта, кыдыйда, биир минометун суох  оҥордо.  Тохсунньу 19 күнүгэр  Черникау оройуонугар  Нетце  өрүһү туорааһыҥҥа тов. Пахомов өстөөх күүстээх уотун аннынан минометун  мууһунан илиитигэр көтөҕөн туоратта, өлөрүн да кэрэйбэккэ минометугар боеприпаһын таһынна.  Тохсунньу 28 күнүгэр  Вензенталь оройуонугар  утары киирсиигэ  минометун уотунан өстөөх 30-ча саллаатын, эписиэрин  кыдыйда”. (1-кы Красноградскай механизированнай корпус артиллериятын командующайын 4/н №-дээх 18.02.1945 с. бирикээһэ).
5-с батарея минометчига, кыһыл армеец Пахомов  бастакы  “Бойобуой үтүөлэрин иһин” мэтээлин  1943 сыл атырдьах ыйын 4 күнүнээҕи кыргыһыы  иһин ылбыта. “Өстөөх уотун аннынан минометун хаалларбатаҕа, хас да төгүл миномет хамандыырын солбуйан өстөөҕү сууһарар уотунан тибийбитэ”. (Полк хамандыырын  30.10.1943 с.  8 №-дээх бирикээһэ).

Өссө үс хонугунан, 1943 сыл сэтинньи 3 күнүгэр, минометчик Пахомовы  “Бойобуой үтүөлэрин иһин” иккис мэтээлинэн наҕараадалыыр туһунан  полк хамандыырын 9 №-дээх бирикээһэ тахсыбыта. “Бэйэтин эр санаалаах,  хорсун байыас быһыытынан көрдөрдө. 12.10.1943 с. ытыалаһыы аннынан умайа турар массыынаттан  бойобуой сэрии сэбин сүөкээтэ, инньэ гынан боеприпас  эстэн дэлби тэбиитин кутталыттан  минометун расчетун быыһаата”.
Оттон Кыайыы буолуо биир хонук иннинэ Василий Пахомовы   “Хорсунун иһин” мэтээлинэн наҕараадалааһын бирикээһэ тахсыбыта: “1945 сыл  муус устар 14 күнүгэр Горгаст оройуонугар кыргыһан разведка кэмигэр  таб. Пахомов утарылаһааччы бөҕөргөтүммүт туочукаларыгар бастакынан уоту аспыта. Өстөөх артиллерията ытыалааһыныгар кыһаллыбакка, ытыалаһарын тохтоппотоҕо, өлөрүүлээх-өһөрүүлээх уотунан тибиирэр биэс туочукатын суох оҥорбута. 20.04.1945 с. утарыта кыргыһыыга бастакынан уоту аспыта. Ол түмүгэр өстөөх  ыксаан бөҕөргөтүммүт кирбиититтэн  куотарга күһэллибитэ. Биһиги чаастарбыт инники кимэллэригэр кыах үөскээбитэ”. (Полк хамандыырын 8.05.1945 с. 44/н  №-дээх бирикээһэ).

Ити бары наҕараадаларын,  “Берлини ылыы иһин”,  “Варшаваны босхолооһун иһин”,  “Германияны кыайыы иһин” уонна үбүлүөйдээх мэтээллэриниин,   балайда сыллар анараа өртүлэригэр фронтовик аймахтара Чурапчы улууһунааҕы А.А.Саввин аатынан устуоруйа уонна этнография түмэлигэр көрдөрүүгэ туруорарга  туттарбыттара.

Таарыччы эттэххэ, бэтэрээн өссө  “эйэлээх” мэтээллээҕэ. Василий Андреевич Пахомов  1946-1958 сылларга  Сылаҥ нэһилиэгэр  “Энгельс” холкуос бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир кэмигэр  сылгы иитиитигэр үрдүк көрдөрүүлэрин иһин 1956 сыллаахха Москваҕа  ВДНХ-ҕа Бүтүн Сойуустааҕы  тыа хаһаайыстыбатын быыстапкатыгар кыттан, тустаах мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Итини сэргэ, үс төгүл  Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин  Бочуоттаах Грамотатынан бэлиэтэммитэ.
…Ыам ыйын 9 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ бүттүүнэ  Кыайыы параадыгар тахсыаҕа. Кыайыы саллаата өбүгэтин мэтириэтин хос сиэнэ Арина Логинова долгуйа өрө тутан тахсыаҕа. Эмиэ,  80 сыл анараа өртүгэр курдук, өлбөт дьылҕаламмыт  “полк” элбэх омуктан түмүллүөҕэ.  Оччолорго, 45 сыллаахха, биһиги сэриилэрбит Улуу Кыайыынан  Олох суолун муосталаабыттара.  Оттон билигин – Өйдөбүнньүк суолун.
Бу суолунан, син-биир урукку курдук, Саха сирин төрүт олохтоохторо, өр сыллар анараа өртүлэригэр хотугу кыраайы бэйэлэрин дьиэлэринэн оҥостубуттар итиэннэ Арина Григорьевна нуучча тылыгар үөрэтэр, урукку  Сойууһунай өрөспүүбүлүкэлэртэн  Саха сиригэр бэрт соторутааҕыта кэлбиттэр, сарын-сарыннарыттан өйөһөн  бииргэ хаамаллар. Бары – кыайыылаахтар  көлүөнэлэрин  удьуордара. Бары биир кэккэнэн.

Тамара РОМАНОВА