Креативнай индустрия күүскэ сайдар

Аҕыйах сылтан бэттэх “креативнай индустрия”, “креативнай экэниэмикэ” диэн тыллары элбэхтик истэр буоллубут. Бу тугуй? Саха сиригэр креативнай индустрия салаатыгар ханнык үөрэх тэрилтэтигэр бэлэмнииллэр? Төһө улахан куонкурустааҕый? Үлэ булаллар дуо?

 

Креативнай индустрия

Күн уһаан, халлаан сылыйан, сыыйа үөрэххэ туттарсыы, эксээмэн тиэмэлэригэр суруйууларбытын элбэтэн эрэбит. Бүгүн чопчу креативнай индустрия хайысхатын ылан көрүөхпүт.

Креативнай индустрия диэн тугуй? Креативнай индустрия диэн тус айар дьоҕуру, сатабылы, өйү (интеллект), талааны туһанан дохуот киллэринии, үлэ миэстэтин, ураты оҥоһугу оҥорон таһаарыы буолар. Бу айар идиэйэни ураты, сонун, табаар, өҥө гынан таһаарарга култуура, ускуустуба, технология, урбаан эйгэтин түмэллэр.

Күн бүгүн креативнай индустрияны үс сүрүн бөлөххө араараллар:

Кистэл буолбатах, билиҥҥитэ креативнай индустрияны өйдөөбөт, ылыммат төрөппүтэр элбэхтэр. Сороҕор “көннөрү хобби курдук илдьэ сырыттыннар, үгэс быһыытынан учуутал, быраас, юрист идэтин таллыннар”, “баҕар, креативнай идэлэринэн кыайан айахтарын ииттиэхтэрэ суоҕа” диэн этэллэр. Дьиҥэр, креативнай толкуй, сатабыл туохха, кимиэхэ даҕаны мэһэйдээбэт. Оҕо ханнык баҕарар атын идэни кытта дьүөрэлии тутуон сөп. Оҕону кыра сааһыттан халыыпка киллэрэн кэбиспэккэ, уратытык толкуйдуурга, сонун суоллары тобуларга үөрэтиэххэ диэн кэлин элбэхтик этэллэр.

 

Үрдүк үөрэххэ

Саха сиригэр барыта 6 үрдүк үөрэх кыһата баар. Өрөспүүбүлүкэҕэ креативнай индустрияҕа эрэ буолбакка, уопсайынан, эрэгийиэҥҥэ креативнай тэтими үрдэтэргэ итинтэн сүрүннээн Арктикатааҕы култуура, ускуустуба уонна креативнай индустрия судаарыстыбаннай университетыгар  (АКИКИУ), В. А. Босиков аатынан Муусука үрдүкү оскуолатыгар уонна М. К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университекка каадыры бэлэмнииллэр. Бу эйгэҕэ исписэлиистэри анаан-минээн
АКИКИУ бэлэмниир. Бу үөрэх кыһата соторутааҕыта университет диэн дьоһуннаах ааты сүктэ. Манан сибээстээн үөрэх эбии бырагыраамалара баар буолуохтара, устудьуонун ахсаана эбиллиэҕэ, Уһук Илин, Арктика креативнай экэниэмикэтигэр үрдүк таһымнаах идэлээх, кыахтаах үлэһиттэри иитэн таһаарыахтара.

СЫЫППАРАЛАР

АКИКИУ үөрэхтэрин
бүтэрээччилэр идэлэринэн
үлэ булбуттарын, суоҕун
кыраҕытык кэтиир эбит.
Холобур, 2024 сыллаахха
131 киһи
үөрэҕин бүтэрбититтэн,
61,12% үлэ булбут,
11,45% бэйэ дьарыктаах.

 

“Актердары, ювелирдары, дизайнердары, киинэни оҥорооччулары үөрэтэр кыһа 25 сыл устата 3500-тэн тахса идэлээх үлэһити — ускуустуба, култуура, креативнай биисинэс лиидэрдэрин үөрэтэн таһаарда. Күн бүгүн 1150 устудьуон үөрэнэр, 49 үөрэх бырагыраамалаах. Былырыын продюсирование уонна үҥкүүнү туруорааччы, муусука педагогиката уонна сыыппара технологията, арктическай урбанистика уонна ландшафтнай дизайн, Арктика креативнай индустрията курдук саҥа, айар хайысхалар аһыллыбыттара.

Күн бүгүн технологияны, култуураны, ускуустубаны биир үөрэх бырагырааматыгар холбоон, исписэлиистэри креативнай индустрия бары сүрүн хайысхатыгар үөрэтэбит.

Куонкурус туһунан эттэххэ, иллэрээ сыл, 2024 сыллаахха социо-култуурунай үлэ (проектнай менеджмент) исписээлинэскэ биир миэстэҕэ — 9, социо-култуурунай үлэҕэ (киинэни оҥорууну тэрийии, технология)” — 8, кыраапыкаҕа 4 киһи куонкурустаспыта. Былырыын декоративнай-прикладной ускуустуба уонна норуот оҥоһуга идэҕэ — 11, социо-култуурунай үлэҕэ (социальнай-култуурунай үлэ менеджменэ) — 10, прикладной информатикаҕа 9 киһи куонкурустаспыта”, — диэн университекка иһитиннэрдилэр.

Аныгы төрөппүт, оҕом үөрэҕин бүтэрдэҕинэ, үлэ булуо дуо диэн эмиэ толкуйдуур. АКИКИУ үөрэхтэрин бүтэрээччилэр идэлэринэн үлэ булбуттарын, суоҕун кыраҕытык кэтиир эбит. Холобур, 2024 сыллаахха 131 киһи үөрэҕин бүтэрбититтэн, 61,12% үлэ булбут, 11,45% бэйэ дьарыктаах, 10,68% үөрэҕин салҕаабыт, онтон хаалбыттара оҕотун көрөн олорор, атын дойдуга көспүт, үлэ көрдүүр диэн хоруйдаатылар. Ити сыыппараны хас биирдии хаапыдыраларынан көрөн оҥороллоро бэрт эбит.

 

Орто үөрэххэ

Аны креативнай индустрия хайысхатыгар үөрэтэр орто үөрэхтэри сыымайдаан көрүөҕүҥ. Иллэрээ сыл “СӨ креативнай экэниэмикэ сайдыытын туһунан” диэн Ил Дархан Ыйааҕа тахсыбыта. 2030 сылга диэри туох, ханнык үлэ ыытыллыахтааҕа сылларынан ыйылла сылдьар. Ханнык баҕарар салааны сайыннарыы, күүһүрдүү каадыртан тутулуктаах. Онон креативнай экэниэмикэни сайыннарарга өрөспүүбүлүкэҕэ исписэлиистэри иитэргэ үрдүк үөрэҕи сэргэ, орто анал үөрэххэ улахан болҕомто ууруллар. СӨ Үөрэҕин уонна билимин министиэристибэтигэр иһитиннэрбиттэринэн, Саха сиригэр креативнай индустрия идэлэригэр барыта 16 орто анал үөрэх бэлэмниир. Манна информационнай систиэмэттэн, программированиеттан, көмпүүтэр оонньуутуттан саҕалаан, бырамыысыланнаска, муодаҕа, култуураҕа, муусукаҕа, илиинэн уус-уран оҥоһукка тиийэ бары салааны хабан үөрэтэллэр. Уус-уран айар үлэҕэ, оҥоһукка А. Д. Макарова аатынан Дьокуускайдааҕы култуура уонна ускуустуба кэллиэһэ, П. П. Романов аатынан Дьокуускайдааҕы художественнай училище (кэллиэс), Н. Е. Мординов-Амма Аччыгыйын аатынан Харбалаахтааҕы үөрэх комплекса, “Айар Уустар” креативнай индустрия кэллиэһэ дьарыктаналлар.

Орто үөрэхтэри ылан көрдөххө, 2023 сылы кытта тэҥнээтэххэ, креативнай (айар) индустрия хайысхатыгар бүддьүөт миэстэтэ 180 миэстэнэн (20,55%) эбиллибит. Аны эмиэ ити хайысханы 2022–2023 үөрэх дьылыгар 775, 2023–2024 үөрэх дьылыгар 930, 2024–2025 үөрэх дьылыгар 1031 киһи бүтэрбит. Ол эбэтэр бүтэрээччи ахсаана 256 киһинэн (33,03%) эбиллибит. Тустаах сыыппара орто анал үөрэххэ бүддьүөт суотугар ылыы уонна бүтэрээччи ахсаана элбээбитин туоһулуур.

Саха сиригэр креативнай индустрия салаатыгар “Айар Уустар” креативнай индустрия кэллиэһэ күүскэ дьарыктанар. Иллэрээ сыл тус бэйэм кэллиэс үлэтин-хамнаһын билсэ, илэ көрөн кэлбитим — үөрэнэр дьиэлэрэ эргэтин иһин, чахчы аныгы технологиянан аныгылыы көрүүлээх ыччаты иитэн таһаараллар эбит этэ. Киинэ, тэлэбиидэнньэ, анимация, уус-уран оҥоһук, дизайн, муусука, тыас-уус оператора, угуйук, таҥас конструированиета, моделированиета, технологията, информационнай систиэмэ, бырагыраамалааһын, графическай дизайн идэтигэр үөрэтэллэр. Дириэктэр креативнай исписээлинэстэргэ уонна дизайн өттүгэр сылын аайы биир миэстэҕэ уонтан тахса киһи куонкурустаһар диэн этэн аһарбыта. Үөрэхтэрин бүтэрбиттэр 60% идэлэринэн үлэлииллэр, устудьуон баһыйар улахан аҥаара кыыс аймах, онон бүтэһик кууруска ыал буолааччы, салгыы оҕотун көрөн олорооччу элбэх диэн эппитэ.

Кэлин куонкурус хайдаҕын билээри, ааспыт сыллааҕы сыыппаралары ыыттардым. Холобур, 2024–2025 үөрэх дьылыгар 1478 киһи сайабылыанньа биэрбититтэн, 165 оҕо бүддьүөт, 69 оҕо төлөбүрдээх идэҕэ үөрэххэ киирбит. Биир миэстэҕэ, ортотунан, 9 киһи куонкурустаспыт, аттестат орто баала — 4,2.

2025–2026 үөрэх дьылыгар букатын даҕаны 1916 сайабылыанньаны биэрбиттэриттэн, босхо миэстэҕэ 202, төлөбүрдээххэ 51 киһи киирбит. Биир миэстэҕэ 9 киһи куонкурустаспыт.

 

САНАА

Ариан Ермолаев, Арассыыйатааҕы Дизайнердар сойуустарын чилиэнэ, П. П. Романов аатынан Дьокуускайдааҕы художественнай училище (кэллиэс) дизайн салаатын салайааччыта, “Креативнай индустрия оскуолатын” уус-уран салайааччыта:

— Креативнай эйгэҕэ Художественнай училищеҕа дизайн салаата уонна “Креативнай индустрия оскуолата” дьарыктанар. Оскуолабытыгар илиилэригэр дьоҕурдаах 12–17 саастаах оҕолору сүүмэрдээн үөрэтэбит. Хайысхата: дизайн, трехмернай моделирование, анимация, хаартыска, видеоны таҥыы. Барыта холбоон 200-чэ оҕо оскуола курдук күннэтэ үөрэнэр. Итинтэн 160-ча оҕо олоҕурбут көрүҥүнэн, улуус оҕолоро тэйиччиттэн үөрэнэллэр. Бүддьүөттэн 60-ча миэстэ көрүллэр, төлөбүрдээх миэстэ ыйга 5600 солк. тэҥнэһэр. Билигин сайабылыанньаны, докумуону хомуйа турабыт, куонкуруһу аны күһүн атырдьах эбэтэр балаҕан ыйыгар ыытыахпыт.

Онтон дизайн идэтигэр 9-с уонна 11-с кылаас кэнниттэн оҕолору ылабыт, 4 сыллаах үөрэх. Бүддьүөттэн — 15, төлөбүрдээх — 3, кирэдьииттээһин усулуобуйалаах төлөбүрдээх 10-ча миэстэ көрүллэр. Куонкурус олус үрдүк, биир миэстэҕэ 10–20 оҕо туттарсааччы. Онон анал бэлэмнээх оҕолору ыларга дьулуһабыт, — диэн кэпсиир.

ХААРТЫСКА: ААПТАР АРХЫЫБЫТТАН.