Кулун тутар 8 күнэ — ийэбит төрөөбүтэ 100 сыла

Бүгүн, кулун тутар 8 күнүгэр, 9 оҕо күн күбэй ийэтэ, элбэх сиэн, хос сиэн тапталлаах эбэтэ уонна хос эбэтэ, ССРС «Ийэ буолуу» I, II истиэпэннээх мэтээллэринэн, ССРС «Ийэ албан аата» I, II, III истиэпэннээх уордьаннарынан наҕараадаламмыт үлэ, тыыл бэтэрээнэ Марфа Ивановна Николаева төрөөбүтэ 100 сыла.

Ийэм миигин 1947 с. Элгээйи балыыһатыгар төрөппүт. Онтон балыыһаттан тахсан,  Сарбаева Марусялыыын Саппыйаҕа киэһэ хараҥаҕа атынан тиийэн кэлбиттэр, онно кыстаары олорбуттара буолуо. Харитонов Ксенофонт Егорович (Силиппиэн) эмээхсининиин Элгээйигэ балыыһаҕа бииргэ сыппыттар. Онон Силиппиэн уола Толялыын биһиги эт саастыыбыт, оскуолаҕа бииргэ үөрэммиппит. Толя быраас буолан Мииринэйгэ үлэлиир буолуохтаах.
Бырааттарым Валериан уонна Борис Мундукааҥҥа, Степан Маарга төрөөбүттэр. Онтон кыргыттарын Фатинаны, Галяны, Надяны, Раяны ийэбит балыыһаҕа оҕоломмут. Ийэм уон оҕоломмутуттан биир уола аҕыйах ыйдааҕар  куор ыарыыттан сыыстаран өлбүт.
Маарга олордохпутуна аҕабыт Парфений Данилович Николаев быраата Николай Данилович тахсар эбит. Кустуу бардаҕына тоҕо эрэ барсар эбиппин. Арааһа, Даккынан эҥин сылдьарбыт буолуо, аһара дулҕалааҕын, охтубут мас бөҕө баарын өйдүүбүн, онно кыайан хаампакка нэһиилэ батыһа сылдьарым.
Ийэбит Марфа Ивановна оскуолаҕа үлэлиэн иннинэ пиэримэҕэ ыанньыксытынан үлэлээбитэ. Миигин оҕолоноругар ыанньыксыттыы сылдьыбыт эбит. Үчүгэй үлэтин иһин иккитэ ньирэйинэн бириэмийэлэммитин кэпсиир буолара.
Кутанаҕа көһөн киирэн баран, 1959 с. сэтинньи 18күнүттэн Кутана оскуолатыгар дьиэ сууйааччынан ылыллыбыт. Онно 1976 с. кулун тутар 1 күнүгэр диэри, биэнсийэҕэ тахсыар диэри үлэлээбитэ.
Кыһыҥҥы, сааскы каникуллар кэмнэригэр оскуолаҕа генеральнай уборка диэн буолар этэ. Онно мин ийэбэр анаммыт учаастагын истиэнэтин уонна үрдүн сууйарыгар көмөлөһөр этим. Онно буочукаҕа хаар уулуур буоларбыт. Оччолорго хаар аһара ыраас уонна көмүрүөлээх буолара.
Саас Тыымпы диэки бараммыт минньик талаҕа тоһутан аҕаларбыт. Улаатан иһэн аҕабын кытары саһааҥҥа, сайын звеноҕа күһүн хойукка диэри окко сылдьарым. Онно барытыгар ыһыкпын, таҥаспын-саппын ийэм бэрийэн биэрэрэ, билигин санаатахха, түбүк бөҕөҕө сырыттаҕа.
Дьонум биирдэ эмэ ыаллара Бүөтүрдээҕи уонна Даарыйалааҕы ыҥыран киэһэ аһыыллара. Лиэнтэлээх «Юность» диэн магнитофоннаах этибит, онно биһиэхэ Бүөтүр уонна Даарыйа ыллыылларын уһултарар этэ. Бүөтүрдүүн аҕабыт эдэр сылдьаннар бииргэ бултаабыттар, балыктаабыттар үһү. Даарыйа сотору-сотору ийэбэр киирэн чэйдэһэрэ. Хоту өттүбүтүнэн ыалбыт, эдьиийбит Өрүүнэ киирэн ийэбитиниин кэпсэтэллэрэ, эмиэ чэйдииллэрэ.
Ийэбит 1970 с. маҥнай хаанын баттааһына үрдээн охтон балыыһаҕа киирбит. Онтон ыла бу орто дойду олоҕуттан арахсыар диэри хаанын баттааһына наар үрдүк буолара, эмп-томп күүһүнэн түһэрэн арыый сылдьыбыта.

Аҕабын ииппит Евдокия Ивановна Никитина (Мөһөрүү эмээхсин) диэн  кырдьаҕас эбэлээх этибит. Кини былыргы дьоҕус соҕус дьааһыктаах этэ, онно ол бу таҥас кырадаһына, сэбирдэх табах, саппаас хамсата уонна былыргы чэй ылтаһын хоруопкалара баалларын өйдүүбүн. Кыра баҕайы быһыччалаах этэ, онтун кыыныгар уган этэрбэһин оһугар укта сылдьара. Наар этэрбэстээҕин өйдүүбүн. Кини саамай кырабыт Миисэттэн уратылары барыларын харайсан, сүүһүттэн тахсан баран, 1965 с. балаҕан ыйыгар өлбүтэ. «Дьоммун эрэйдээбэккэ, бэйэм да уһуннук эрэйдэммэккэ эрэ өлбүт киһи», -– диирэ. Ол санаата туолан, аҕыйах хонук ыалдьан өлбүтэ.

Ийэм биһиги кыра эрдэхпитинэ таҥас ылан таҥыннартаан, сууйан-тараан олордоҕо дии. Оскуолаттан киирэрбитигэр эбэһээт хааһы буһаран тоһуйара. Ол хааһы аһара минньигэс буолара. Астыыр аһара барыта минньигэс, тотоойу буолара. Урут сүөһүлээх эрдэхпитинэ, 2000 сылга диэри сүөһүнү хотоҥҥо киллэрсэн, тоһуйан үүрсэн биэрэрэ. Арыый үчүгэй эрдэҕинэ ийэбин соҕотоҕун хаалларан баран, бөһүөлэккэ наадабар толору сылдьан кэлэрим, сороҕор тыаҕа саһаанныы эбэтэр кыратык саалана да барарым. Онно бэйэтэ син олорор этэ, ол гынан баран, киэһэ аһара күүппүт буолара. «Хайа, бу ханна сылдьаҕын, дьэ, сырыылаах киһигин доҕор!» -– дии тоһуйара.
85 сааһын туолан баран ийэбит бытаарбыта, соҕотоҕун соччо хаалбата, көрүү-истии наада курдук буолбута. Онно Ньургуйаана Владимировна Крыжановская баһылыктыыр эрдэҕинэ социальнай үлэһит диэн баар буолбута. Бастаан ийэбин көрүүгэ-истиигэ көмөлөспүтэ. Онтон Альбина Алексеевна ананан, килиэппитин ылан абыраабыта. «Хайа, Албыына килиэбин аҕалла дуо?» -– диэн умнубакка сураһара.
Оччолорго төлөпүөнүнэн үчүгэйдик кэпсэтэрэ этэ. Валерий Кириллович Александров күҥҥэ биирдэ эбэһээт кэпсэтэрэ, сороҕор иккитэ да төлөпүөннүүрэ. Онно этэрэ: «Дьэ, Мааппа 90 сааскар олох тиийэҕин!» Онуоха ийэм: «Ээ, ол оччо сааска хайдах тиийиэхпиний?» — диэн итэҕэйбэт курдук этэ. Онтон оруобуна Кириилэбис эппитин курдук буолбута, ийэбит 90 сааһын туолбута.
Төлөпүөнүнэн кэпсэтэр, билсэр эмээхситтэрдээх этэ, онтулара утуу-субуу суох буолан испиттэрэ. Онно бастаан айманар этэ, кэлин буолуохтаах курдук ылынара, «бу эрэйдээҕи» диэн аһынара.
Былыр оҕо эрдэҕинэ Хаҥаласка бииргэ олорбут Бачыына килиэбин ыла таарыйа дьиэбитигэр кэлэн ону-маны кэпсэтэн тахсара, онно ийэм лаппа сэргэхсийэрэ.
Ийэм бэрэскини сөбүлээн сиирин билэр буолан, өтөр-өтөр Тамара Меркурьевна миэхэ төлөпүөннээн уола Александр Саввич лааппытыгар субу буспут бэрэски киирбитин биллэрэрэ, ону баран ылан кэлэрим. Ийэм: «Саастаах ээ, атаҕа да ыалдьар уонна өссө бэрэски оҥорор», -– дин сөҕөрө.
Бырааһынньыктарга ийэбэр саҥаспыт Елена Нпколаевна Андреева оҕолорунан бэрэски, нуучча лэппиэскэтэ, баахыла, салаат ыытара. Онуоха ийэм кэһии аҕалбыт оҕоҕо кэмпиэт, бирээнньик туттаран ыытар идэлээҕэ.

Күһүөрү дьиэ сууйуллар эбэтэр муоста кырааскаланар буолллаҕына, бэйэлэрэ ииппит кыыстарыгар, улахан сиэннэригэр Ксенияҕа Элгээйигэ киирэрэ. Арыт кыһын, саас хаардаахха даҕаны көрдөрүнэ, эмтэнэ диэн хонон тахсара. Онно: «Кыра хос сиэним Айсен миигин көрө-харайа сатыыр», -– диэн үөрэн кэпсээччи. Тугу булбутуттан өлүүлээн Ксениятыгар биэрэр идэлээҕэ, туохтан да матарбат этэ. Күтүөтэ Гена, сиэнэ Ксения биһиэхэ таҕыстахтарына, «Бу эбэҕэ» диэннэр утары уунардаах буолааччылар.
Нэдиэлэ бүтэһигэр Сунтаарга олорор кыргыттарыттан ким тахсарын билсэ олоро, Фатина эбэтэр Рая тугу оҥоруохтаахтарын иккиэн сүбэлэһэн быһаарарбыт. Дьокуускайтан, Бүлүүттэн оҕолоро Валериан, Степан, Галя, Надя кэллэхтэринэ үөрэрэ, санаата көтөҕүллэрэ. Төннөллөрүгэр эбэһээт кэһии сүөгэйдэрин, суолларын-иистэрин быһаарсара. Дьиэлэригэр хаһан, хайдах тиийбиттэрин истэн эрэ баран уоскуйара.
Сир астыы тахсыбыт оҕолорутткан бэриһиннэрэн моонньоҕон эбэтэр отон хааллартарара, онтун күһүн Валериан кэллэҕинэ туруорсан туран барыанньалатара. Ону бэйэтэ сиэбэт буоллаҕа, оҕолоругар, сиэннэригэр кэһии буолан Сунтаарынан, Бүлүүнэн, Дьокуускайынан ыыттарара.
Кэлин ыллыыр идэлэммитэ. Арыый үчүгэй,  хаамар эрдэҕинэ бырааһынньыкка эҥин ыҥырдахтарына, ол ырыатын ыллаан биэрэрэ. Уонна мин урут хаһан да истибтэх тылларбыт туттар буолбута.  Билигин санаатахха, ийэм уус, сытыы тыллаах эбит.
Хойут таһырдьа соччо-бачча тахсыбат буолан баран хайаан да ыалларын Саасалааҕы, Ээдьиктээҕи ыйыталаһара. Чэй иһэ олорон, түннүгүнэн ааһар массыыналары, ынаҕы-сылгыны көрөн сэргиирэ, таһырдьа хайдах күн буолбутун туоһулаһара.
Ийэбит кулун тутар 8 күнүгэр 90 сааһын туолан баран, атырдьах ыйын 2 күнүгэр орто дойду олоҕуттан күрэммитэ. Ийэбит туһунан сырдык өйдөбүл өйбүтэр-санаабытыгар куруук баар.

Валерий Парфеньевич НИКОЛАЕВ, улахан уола, Сунтаар улууһун Кутана сэлиэнньэтин олохтооҕо
(2016 с. тахсыбыт «Ийэбит баар буолан» кинигэ киирбит ахтыытыттан)