ХААРТЫСКА: Сунтаарга сэдэх көтөр көһүннэ

Олоҥхо дойдута Сунтаар — суон сурахтаах оһухайынан, үтүө-мааны үлэһит дьонунан, эрэ буолбакка, кэрэ айылҕатынан араас, дьикти көтөр эгэлгэтинэн эмиэ аатырар.

Ол курдук, быйыл биһиги улууспутугар суон тумус (обыкновенный дубонос) диэн биир сэдэх, биһиэхэ суох көтөр баара билиннэ. Суон тумус туһунан кылгастык билиһиннэрэр эбит буоллахха — бу барабыайдыҥылар кэргэннэригэр киирэр, Суон тумустар уустарын Саха сиригэр көстөр соҕотох көрүҥэ. Тумса суон, модьу-таҕа, кутуруга кылгас.

Атыырын төбөтө хараҥа хоҥор, хабарҕата, тумсун тулата, кынаттара уонна кутуруга хара буолар. Тыһыта өҥө арыычча сырдык. Аһылыга үүнээйи туораахтара уонна астара. Бу Саха сиригэр суох көтөр, ол эбэтэр, сайылыы кэлбэт, кыстыы да хаалбат, олохтоох көтөр буолбатах. Ол эрээри, кэмиттэн кэмигэр Саха Сиригэр кэлэн ааһаллара биллэр.

Барыта бу кэмҥэ дылы чопчуламмытынан уон биир төгүл көрбүт түгэннэрэ биллэр. Бастакы биллибит түгэнэ 1975 сыллаахха Тамма үрэх төрдүгэр эбит. Онтон Сунтаар улууһугар бастакы кэлээһинэ буолар. Бу туһунан өр сылларга көтөрдөрү кэтээн көрөөччү уонна хаартыскаҕа түһэрээччи Максим Афанасьевтан ыйыталаһан биллим. Ол курдук, сөҕүөх иһин, суон тумустары быйыл Хадаҥҥа, Күндэйэҕэ уонна Сунтаарга көрбүттэрэ социальнай ситимнэринэн тарҕаммытын бары да билэ-көрө олордохпут.

Даҕатан эттэххэ, биирдиилээн көтөн ааһалларын таба көрөөһүн буолбакка, кыстыыр кыра көтөрдөрү анал аһатар сирдээх ыалларга кэлэн күннэтэ аһыыра бэлиэтэннэ. Онон, ыалдьыт курдук көтөн ааһан хаалбакка, хаттаан кэлэн, өссө олохсуйар сир оҥостуохтарын да сөп диэн эрэнэ хаалыаххайыҥ.

Билиҥҥи үйэҕэ киһи барыта тута сылдьан хаартыскаҕа түһэрэр төлөпүөннээх буолан, дьикти түгэннэри, сэдэх көтөрдөрү, айылҕа кэрэ көстүүлэрин хаартыскаҕа түһэрэр түгэннэрэ элбээтилэр. Итинник хаартыскалар тустаах, анал үөрэхтээх дьоҥҥо айылҕаны, кыыллары, көтөрдөрү үөрэтэллэригэр төһүү күүс буоларын этэ да барыллыбат.

Манан сиэттэрэн, дьон үчүгэйи -кэрэни өйдөөн көрөрө, кэрэхсиирэ элбээбит диэн этиэҕи баҕарыллар. Итинэн сиэттэрэн, бу тулалыыр эйгэбитигэр, айылҕабытыгар бары харыстабыллаахтык сыһыаннаһыаҕыҥ, төрөөбүт улууспут хамсыыр-харамайдарын эгэлгэтэ өссө элбии-чэчирии турарыгар баҕарыаҕыҥ.

Василисса Андреева, Уустуйа.