Ытык дьоммутунуун дуоһуйа алтыһыы

Алтынньы 17 күнүгэр «Уран уйулҕа» духуобунай киинигэр бэрт ураты истиҥ-иһирэх, сэргэх көрсүhүү буолан ааста. Бу көрсүhүүгэ Илин Сибиир кырдьаҕас куоратыгар араас кэмнэргэ ИСХИ, ИНИЯЗ, ИГМИ үөрэммит дьон кэлэн, элбэҕи истэн-сэргээн, санааларын үллэстэн астыннылар.

«Иркутскай куоракка үөрэммиттэр биир сонун хайысханы тутуһан,  араас кэмҥэ үөрэммит, араас дьарыктаах дьон туһунан тиһиктээх үлэбитин салгыы ыытабыт. Ол курдук, аҕыйах сыллааҕыта Хо-Ши-Мин аатынан омук тылларын уонна ИСХИ үрдүк үөрэх кыһаларыгар 1964 сыллаахха үөрэнэн бүтэрбит кэргэннии Дмитриевтэри кытары эмискэ билсэн, английскайдыы кэпсэтэн улаханнык соһуйан хаалбытым. Ааттарын да, ханна олороллорун да, төлөпүөннэрин да ыйыппакка, олус мунчаарбытым. Бу көрсүһүү туһунан кэпсээн уонна аттыбар баар дьоннор сөхпүттэрин өйбөр илдьэ сылдьыбытым. Дьэ,  ол курдук, бу балаҕан ыйыгар дьоммун эмиэ көрсө түстүм уонна тутан олорон билсиэххэ диэн этии киллэрдим.

Соһуйуом иһин, Александр Матвеевич Дмитриев биир дойдулааҕым, ону ааһан ийэбин-аҕабын үчүгэйдик билэр эбит. Кэргэнэ Галина Денисовна куоракка улааппыт, 80 сааһыгар диэри  ХИФУ доценынан бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбит. Аны саас Александр Дмитриев 90 сааһа буоларын истэн, хайаан да иркутяннары кытта көрсүһүү оҥоруохха диэн бигэ санаа ылынан, бу олус истиҥ кэпсэтии-алтыһыы тэриллэн, урукку 60-с сыллааҕы уонна 80-с сыллааҕы устудьуоннар олохторун туһунан элбэҕи биллибит.

Тэрээһини эрдэттэн былааннаан,  «Уран уйулҕа» духуобунай киинигэр оҥордубут. Киин хаhаайката Софронова Татьяна Софроновна дьикти баай айылҕалаах, талааннаах саха Далбар Хотуна. Кинилиин 25 сыл аннараа өттүгэр билсэн, күн бүгүҥҥэ диэри алтыһабыт», — диэн Дьокуускай куораттааҕы Саха гимназиятын салайааччыта Валентина Васильевна Софронеева кэпсээнин саҕалаата.

«1964 сыллаахха Иркутскай куорат Хо Ши Мин аатынан омук тылын уонна тыа хаhаайыстыбатын үнүстүүттэрин бүтэрбит Галина Денисовна Матвеева, Александр Матвеевич Дмитриев диэн олус эйэлээх дьиэ кэргэни кытта билистибит. Кинилэр үөрэнэ сылдьан ыал буолбуттара номнуо 65 сылыгар барбыт. Галина Денисовна үйэ аҥаара Саха  судаарыстыбаннай үнүбэрситиэтигэр английскай тылы элбэх көлүөнэ ыччакка үөрэппит уһуйааччы, преподаватель, доцент. Александр Матвеевич өр кэмҥэ инженер-мэхээнньигинэн үлэлээбит, кэлин салайар үлэҕэ сылдьыбыт. «Агропромышленнай комплекс бочуоттаах үлэһитэ”, «Гражданскай килбиэн», «Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ытык кырдьаҕаһа» уо.д.а. анал бэлиэлэрдээх. Аҕа дьоммут тас көрүҥнэрэ, тутта-хапта сылдьаллара, кэпсэтэллэрэ-ипсэтэллэрэ, билиилэрэ-көрүүлэрэ  киэҥэ киhини кэрэхсэтэр, астыннарар.
Дмитриевтэр 90-чалара буолла эрээри, билигин да тэтиэнэх көрүҥнээхтэр. Хойукка диэри айан бөҕөнү айаннаан,  элбэх сири-дойдуну көрбүттэр. Олоҕу кытта тэҥҥэ хардыылыылларын олус сэргии көрдүбүт, биһирээтибит. Билигин даҕаны даачаларыгар сибэкки арааhын, оҕуруот аhын үүннэрэн,  быыстапкаларга кытталлар эбит, быйыл эрэ сылдьыбатахтарын туһунан кэпсииллэр. Дьоһун ыалбытыгар чэгиэн доруобуйаны баҕарыаҕыҥ. Өссө да билсиэхпит, көрсүөхпүт диэн эрэнэбит.
Өссө 60-с сыллардаахха саха бастыҥ, сытыы-хотуу өйдөөх-санаалаах ыччаттара Иркутскайга үөрэммиттэрин ахтан-санаан аастылар. Ол курдук, тыа хаhаайыстыбатын үнүстүүтүгэр үөрэммит баартыйалаах уолаттар сүүрэн-көтөн,   Совминтан Саха сириттэн бу үнүстүүккэ үөрэнэр устудьуоннарга ый аайы аhылык толуонун, ону таhынан сылга биирдэ хас биирдиилэригэр көстүүм тиктэрэргэ анаан көмө ылары ситиспиттэр. Ол толуоннара хойукка диэри бэриллибит. Дьэ,  кырдьык улахан ситиhии! Элбэх оҕоҕо төһүү көмө буоллаҕа.
Бу көрсүһүүбүт «Уран уйулҕа» киин балаҕаныгар буолла. Балаҕан, ураhа тутула, мала-сала, киэргэлэ уурбут-туппут курдук кэрэ, бэйэтэ туспа устуоруйалаах. Киирии ааныттан саҕалаан,  куорат олоҕуттан туспа ураты эйгэҕэ үктэнэҕин. Бэйэтэ түмэл курдук. Киhи бэйэтэ баран эт кулгааҕынан истиэн, хараҕынан көрүөн наада. Араас иистэнэр массыыналар, өтүүктэр, кыптыыйдар, таас эгэлгэтэ бааллар. Киhи көрөн сөҕөр, дуоhуйар. Үчүгэйэ диэн,  ким баҕалаах кэлэн, ыалдьыттыан сөп. Оҕолорго уруоктар, экскурсиялар, баҕалаахтарга маастар- кылаастар ыытыллаллар эбит”, — диэн үлэ бэтэрээнэ Наталья Тимофеевна Неустроева сэһэргээтэ.
«Иркутяннарга бүгүн Хо Ши Мин аатынан омук тылын үнүстүүтүн бүтэрбит кыргыттарбыт Софронеева Валентина Васильевна, Неустроева Наталья Тимофеевна, Саввина Ирина Прокопьевна уонна Жендринская Галина Николаевна тэрийиилэринэн эмиэ биир сэргэх тэрээһин буолан ааста.
Көрсүһүүгэ Иркутскай куораппыт ситимнээбит доҕотторо мустан,  кэргэннии, ытык-мааны дьоммутун Галина Денисовнаны уонна Александр Матвеевиһы  кытары итии чэйдээх сандалы тула олорон ирэ-хоро кэпсэтэн, устудьуон сылларбытыгар эргиллэн астынныбыт, ыалдьыттарбытынан киэн тутуннубут.
Галина Денисовна 1964 сыллаахха Хо Ши Мин аатынан омук тылын институтун бүтэрэн баран, Үөһээ Бүлүүгэ Исидор Барахов аатынан оскуолаҕа 3 сыл английскай тылын учууталынан үлэтин саҕалаабыт.
Оҕолорго чиҥ билиини биэрэр, ирдэбиллээх, киэҥ билиилээх, толору бэлэмнээх, үлэтигэр бэриниилээх учууталы бэлиэтии көрөн, 1967 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай  университетыгар ыҥырыллан,  омук тылын кафедратыгар преподавателынан үлэлии киирбит. Галина Денисовна университекка 50-тан тахса сыл устата үлэлээбит сылларын иһирэхтик ахтар.
Кини үгүс үөрэппит оҕолоро английскай тылы баһылаан,  өрөспүүбүлүкэҕэ, дойдубут араас муннуктарыгар уонна тас дойдуларга ситиһиилээхтик үлэлии-хамсыы сылдьалларыттан олус үөрэр уонна киэн туттар. Ол курдук, төрөппүт кыыһа билигин Канадаҕа олорор, онно сүүрбэччэ сыл бырааһынан үлэлиир. Дмитриевтэр оҕолорун, сиэннэрин кытта билсэ-көрсө олороллор, кэлэ-бара сылдьаллар», —  диэн Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай үнүбэрситиэт Уйулҕа үнүстүүтүн үлэһитэ Ирина Прокопьевна Саввина сонунун үллэһиннэ.
«Киһи тыйыс айылҕаҕа олорон, уһун үйэлэниитэ киһи аайы бэриллибэт сэдэх бэлэх диэтэххэ,  бука сыыспаппыт буолуо. Биһиги ытыктыыр ыалдьыттарбыт уһун үйэлэниигэ бэйэ-бэйэни өйдөһөн-өйөһөн, бэйэ-бэйэбитин билсэрбит бэрт буолан, чөл олоҕу тутуһан, доруобуйаны көрүнэн олордохпут дии”, —  диэн үөрэ сэһэргииллэр.
Александр Матвеевич  мэхээнньик идэтигэр уон уол буолан киирбиттэрин, бары тэҥҥэ үөрэхтэрин бүтэрэн, Саха сирин араас муннуктарыгар үлэлээн-хамсаан олорбуттарын истиҥник санаан ааста. Ытык сааһын көрсөөрү сылдьарыгар дьылҕатыгар махтанар.
Галина Денисовна 80 сааһыгар диэри олох оргуйар үөһүгэр тэтимнээхтик үлэлээбит.
“Мин 1 саастаахпар кинилэр Иркутскайга үөрэхтэрин бүтэрэн, саҥа исписэлиис буолан үлэлии кэлбиттэр уонна 90-чалаах дьон остуолга кэпсэтэ олорон эрэ «кыыс, уол» диэн бэйэ икки ардыларыгар кэпсэтэллэрэ наһаа чугастык, ис киирбэхтик иһиллэр.
Ытык-мааны дьоммутугар сүүс сааскытыгар диэри сиэттиһэн бииргэ сылдьыҥ, чэгиэн доруобуйаланыҥ диэн баҕа санаабын тиэрдэбин”, — диэн Дьокуускай куорат 2-дээх балыыһатыгар стоматологынан үлэлиир Александра Гаврильевна Прудецкая санаатын үллэстэр.
Дьэ,  бу курдук атах тэпсэ олорон истиҥ көрсүһүү буолбутуттан бары да сүргэбит көтөҕүллэн, бэйэ-бэйэни билсэн, өссө да маннык көрсүһүүлэр буола турдуннар диэн дуоһуйан тарҕастыбыт. Сахалыы ыалдьытымсах, кэпсэтинньэҥ үтүө үгэспитин өрүү илдьэ сылдьыаҕыҥ! Ытык саастаах дьоммутугар сахабыт алмааһыныы кытаанах доруобуйаны, олох бары уйгутун, өссө да өр сылларга оҕолоругар, уруу-хаан дьонноругар, доҕотторугар өйөбүл, тирэх буола сылдьалларыгар баҕарыаҕыҥ!

Наталья СЕРГЕЕВА-Аана Кыыһа, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ