Сааскы күн тэҥнэһиитэ: Терминатор диэн тугуй?

Быйыл сааскы күн тэҥнэһиитэ кулун тутар 20 күнүгэр, Дьокуускай бириэмэтинэн, киэһэ 11 чааска буолар. Ол эбэтэр, бүгүҥҥүттэн сырдык кэм хараҥаны кыайан барар, астрономическай саас саҕаланар. Бу алыптаах күҥҥэ тугу гынан, олохпутун тупсарабыт?  

Күн эргиирэ соҕурууҥҥу полушариеттан хоту сыҕарыйар. Сир икки полушариета тэбис-тэҥҥэ сырдатыллаллар. Күн тэҥнэһиитэ иккитэ: күһүн уонна саас буолар. Ол аата 12 чаас сырдык, 12 чаас хараҥа.

Сир тулааһына (ось Земли) иҥнэри буолан, эргийэригэр Күн тэҥэ суохтук сырдатар. Ол иһин сайын Күн уһуннук көрөр, кыһын — кылгастык. Сылга иккитэ — балаҕан ыйын 21 уонна кулун тутар 20 күннэригэр тэҥник сырдатар. Бу кэмҥэ Күн үрдүүр кэмигэр чопчу  экватор үрдүнэн  турар. Сири туораттан көрдөххө, сырдык уонна хараҥа кыраныыссата (бу сурааһыны терминатор диэн ааттыыллар) икки географическай полюһунан барар, туруору сурааһынынан Сири икки аҥыы аҥаардыыр.

«Терминатор» диэн киинэҕэ робот сырдык уонна хараҥа икки ардынан буолан,  үтүө уонна мөкү сирэйдэнэрин иһин, итинник ааттаабыттар эбит. Ол иһин биирэ өлөрөр-өһөрөр, биирэ быыһыыр, көмүскүүр.

Былыргы бырааһынньык

Былыр халандаар суох эрдэҕинэ, дьон күннэрин-дьылларын күн, ый хаамыытынан сирдэтинэллэрэ. Ол иһин сырдык-хараҥа тэҥнэһэр күннэрин, саамай кылгас уонна уһун күннэри аптаах, абылаҥнаах күүстээхтэр дии саныыллара.

Элбэх норуот бу күннэргэ үрдүк күүстэргэ сүгүрүйэрэ, бырааһынньыктыыра. Навруз диэн ислам итэҕэлин тутуһар үгүс норуоттар бырааһынньыктара, кинилэргэ Саҥа дьыл саҕаланар.

Былыргы түүрдэр сыл 6 ый сайын, 6 ый кыһын диэн араараллара. Сааскы күн тэҥнэһиититтэн Jылгайак — Саҥа дьыл саҕаланар. Холобур, Алтаайга билигин да бу бырааһынньыгы бэлиэтииллэр.

Индияҕа сааскы күн тэҥнэһиитин күнүгэр Холи бырааһынньыгын бэлиэтииллэр. Бу күн үөрэллэр-көтөллөр, араас өҥнөөх кыраасканан, уунан ысыһаллар.

Оттон славяннарга сир үлэтэ саҕаланара. Кутаа оттон, Күн сырдыгы элбэтэр, тарҕатар үлэтигэр «көмөлөһө» сатыыллара. Кыргыттар дьылҕаларын билгэлэнэллэрэ. Бөрүөккэ араас маллары: биһилэҕи (кэргэн тахсарга), манньыаты (соһуччу дохуот кэлэригэр), оҕуруону (хат буоларга), күлүүһү (нэһилиэстибэни тутарга), о.д.а. уган, туох буолуоҕун таайаллара.

Бу күнү хайдах атаарыахха?

Сырдык хараҥаны кыайбытын бырааһынньыктаан, сааскы санааны өрө көтөҕөн, бэйэҕитигэр, чугас дьоҥҥутугар сибэккитэ ылан бэлэхтээҥ. Дьиэҕитин-уоккутун хомунан, бэйэҕит да суунан-тараанан, сөбүлүүр аскытын буһарынан, саас кэлбитин бырааһынньыктааҥ. Бүгүн хайаан да бэйэҕитигэр бэлэх оҥостуҥ уонна сөбүлүүр дьарыккытынан дьарыктаныҥ, биир баҕа санааҕытын толоруҥ. Баҕар, өр кэм устата баҕарбыккытын оҥорбокко сылдьыбыккыт буолуо. Төһө кыалларынан, дьол, таптал, үөрүү иэйиилэригэр куустарыҥ.

Бу күн туох эрэ саҥа дьыаланы, урут оҥоро иликкитин саҕалааҥ, оччоҕо эниэргийэ хамсаан, олоххут эмиэ сырдык диэки салаллыаҕа. Бу ураты күн кими эрэ үөртэххитинэ, бэйэҕитигэр хас да бүк эргиллэн кэлэр дииллэр.

Айылҕа тыллыытын кытта киһи эмиэ тыллар, күүс-уох эбиллибиккэ дылы буолар. Онон бу сааскы, сайыҥҥы кэмҥэ былаан оҥостуҥ, сурунуҥ. Айылҕаҕа сылдьан, Айыыларга, Күҥҥэ, иччилэргэ сүгүрүйэн, аһатыҥ, алаадьылааҥ, маһы кууһан, күүстэ-уохта ылыныҥ. Бүгүҥҥү ураты күҥҥэ кыыһырсыбакка, элбэхтик үөрүҥ-көтүҥ. Киэһэ чүмэчитэ уматан, санааҕытын ыраастаныҥ, Күҥҥэ, Айыыларга махтаныҥ, ис сүрэххититтэн малыыппата ааҕыҥ.

Чахчы да үөрүүлээх эбээт, тымныы, хараҥа кыһыны этэҥҥэ туораабыппыт, сырдык, сылаас кэм эргийэрэ! Мантан саас саха киһитигэр үөрүүлээх түгэннэр өссө элбээн иһиэхтэрэ – туллуктар кэлиилэрэ, харалдьык тахсыыта, кулун төрөөһүнэ, ньургуһун үүнүүтэ, көтөр кынаттаах кэлиитэ, күөххэ үктэнии…