«Саха сирэ» хаһыат бүгүн тугу суруйда?

Сааскы халаан кэмэ чугаһаата. Арассыыйа атын да эрэгийиэннэригэр халаантан сылтаан ыгым соҕус балаһыанньа үөскүү сырытта.

Дагестаҥҥа халаантан дьон олоҕор-дьаһаҕар, тыа хаһаайыстыбатыгар улахан хоромньулаах түгэн буолан ааспыта ууга барар кутталлаах Саха сирин нэһилиэктэрин олохтоохторун эмиэ долгутар. “Этэҥҥэ эрэ аастар”, — дэһэллэр олохтоохтор. Нэһилиэктэргэ тыа хаһаайыстыбатын хороҕор муостааҕа, сыспай сиэллээҕэ этэҥҥэ күөххэ үктэнэрин, айылҕа оҥоруон сөптөөх иэдээнигэр хаарыйтарбатын курдук үлэ-хамнас ыытыллар. Бу туһунан бүгүҥҥү хаһыакка ааҕыҥ.

Ыраас сырдык халлааннаах биир сааскы ылааҥы күн Чурапчы улууһун нэһилиэктэрин туһунан матырыйаал хомуйар соруктаах айаҥҥа туруннум.  Чурапчыга үгүстүк сылдьабын эрээри, өрүү улуус  киининэн эрэ муҥурданар эбиппин. Онон соторутааҕыта бу итэҕэспин көннөрүнэн, нэдиэлэ кэриҥэ түөрт нэһилиэккэ сырыттым. Түгэнинэн туһанан, миигин Алаҕарга, Мугудайга, Төлөй Дириҥэр, Хоптоҕоҕо уонна Чурапчыга бэйэтигэр  бэрт истиҥник көрсүбүт дьоммор ис сүрэхпиттэн махталбын тиэрдэбин. Бүгүҥҥү хаһыакка “Хайдах олороҕун, нэһилиэк?” рубрикаҕа бу сылдьыбыт нэһилиэктэрим дьонун олоҕун-дьаһаҕын, тугу ордук чуолаан бэлиэтии көрбүппүн билиһиннэрдим. Салгыы бэрт элбэх хомуйбут матырыйаалбын хаһыакка уонна саайтка сырдатан иһиэҕим.

Саха суруналыыстыкатын номох буолбут саарына, аныгылыы эттэххэ, мультимедийнэй: тэлэбиидэнньэ, араадьыйа, хаһыат үлэтин толору баһылаабыт умнуллубат биир идэлээхпит Макар Афанасьевич Баишев бу сыл ахсынньы ыйыгар төрөөбүтэ 100 сылын туолар. Кини суруналыыһын, хаһыатчытын сэргэ, уус-уран литэрэтиирэҕэ чугас, суруйааччы да быһыытынан биллэр кыахтааҕа. Үйэ сааһын туолар бэлиэ түгэни көрсө, Макар Афанасьевич сырдык аатын ахтан-санаан, убайдара, биир дойдулаахтара дьабыыллар, нуораҕаналар Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыыларын, дьоннорун-норуоттарын, дойдуларын туһугар олохторун толук уурбуттарын туһунан суруйбут «Уол оҕону уот да сиэбэт» диэн документальнай сэһэниттэн быһа тардан бэчээккэ бэлэмнээтэ суруналыыс Иван Ксенофонтов-Силиги.  

”Сахалыы киинэни устуу, көрдөрүү аан бастаан «Киин» киинэ тыйаатырыттан саҕаламмыта. 2004 сыллаахха бастакынан саха киинэтин көрөөччүгэ таһаарбыппыт. “Алмазфильм” диэн тэрилтэни тэрийэ сылдьыбыппыт. Оччолорго Саха тыйаатырыгар саҥа үлэлээн эрэр эдэр режиссер Сергей Потаповка киинэтэ устуохха диэн этии киллэрбитим. Кинилиин уонна Айаал Аммосовтыын сүбэлэһэн, симиэтэ оҥоро охсон, үс ыйынан киинэни таһаарарга торумнаабыппыт. Сценарист, драматург Семен Ермолаев уолаттарга сүбэлээн-амалаан, «Любовь моя» диэн бастакы киинэбитин устубуттара. Дмитрий Шадрин, Алексей Егоров «Detsat» (Дети театра) бырайыагы толкуйдуу охсон, кэмиэдьийэ киинэлэри устарга ылсыбыттара уонна ситиһиилэммиттэрэ. Ити уолаттар үүнэн-сайдан, билигин Саха сирин киинэтин барытын дьаһайан олороллор” диэн кэпсээннээх бүгүҥҥү хаһыат “Итии чэйигэр” суруналыыс Надежда Егороваҕа ыалдьыттаата “Киин” киинэ тыйаатырын салайааччыта Александр Данилов.

Спиридон Борбуевы билбэт киһи Саха сиригэр  аҕыйах буолуо. Кини билигин Өлүөнэтээҕи уу  суолун уонна уунан сырыы судаарыстыбаннай  салалтатын Идэҕэ үөрэтэр киинин  начаалынньыга. Социальнай ситимнэргэ  блогун көхтөөхтүк ыытар, дьоҥҥо туһалаах  сүбэлэри биэрэр уонна тэрилтэтин имиджин өрө көтөҕөр. Спиридон Борбуевы кытта бүгүн үлэтин-хамнаһын уонна блогердааһынын туһунан кэпсэттэ суруналыыс Сайаана Львова.

“Аҕыйах мүнүүтэлээх аатырыы туһугар туохтарын да кэрэйбэт буолбут ыччат дьон, олор истэригэр кэрээннэриттэн тахсыбыт аҕам да саастаахтар бааллар. Туохтан сылтаан дьон кыбыстар сирэйин сүтэрдэ, киһи буолар мөссүөнүн киргэ-хоххо тэбистэ? Куһаҕаны сүһэн ылан үтүктүбүтүнэн барыы, Арҕаа дойдуларга олох нуормата буолбут көстүү биһиэхэ, аҕыйах ахсааннаах саха дьонугар-сэргэтигэр, сөп түбэспэтин хаһан өйдүүрбүт буолуой? Ис дьиҥнэрэ тастарыгар таһымныыр диэн маны этэн эрдэхтэрэ” диэн бу соторутааҕыта содур быһыы тахсан, бүтүн өрөспүүбүлүкэни аймаабытын ырытта суруналыыс Ульяна Захарова.

“Соторутааҕыта социальнай ситимнэринэн биир оскуолаҕа тохсуска үөрэнэр уолу дириэктэри солбуйааччы, учууталлар кэбиниэккэ ыҥыран ылан, 9-с кылаас кэнниттэн оскуолаттан барабын диэн сайабылыанньа суруйтара сатаабыттарын туһунан тарҕаммыта. Бу төһө сөптөөҕүй?

Видеоҕа ийэ: “Мин улаатан эрэр уолум оскуолаттан олус хомойон кэллэ. Оскуола дириэктэрин солбуйааччы уонна хас даҕаны учуутал кэбиниэккэ ыҥыран ылан, хас даҕаны чаас устата 9-с кылаас кэнниттэн оскуолаттан барабын диэн сайабылыанньата суруй диэн тылларыгар киллэрэ сатаабыттар. Биллэн турар, баҕарбат оҕону ыххайыы, сайабылыанньа суруйтара сатааһын киһи өйүгэр баппата, сокуонунан көҥүллэммэтэ биллэр” диэн суруйар суруналыыс Людмила Попова бүгүҥҥү хаһыакка ырытыытыгар.  Ааҕыҥ, сэргээҥ.

Быйыл сааскы икки ый устата Нам Модутугар бэрт элбэх киһи анаан кэлэн, “салгын сиэн” барда. Эдэр урбаанньыт Анатолий Аргунов Модуттан 4 км тэйиччи бэртээхэй Муус уонна хаар пааркатын оҥорон үлэлэппитэ бэһис сылыгар барда. Сиһилии биир нэһилиэк холугар туризм салаатын сайыннарыы холобурун туһунан ырытыыбын бүгүҥҥү хаһыакка ааҕыҥ.

Уһук Илин гектарын бырагырамаата 2016  сылтан үлэлиир. Ол эрээри, Саха сирин  олохтоохторун 97%-ра босхо гектары ыла илик. Тоҕо маннык буоларын бүгүҥҥү хаһыакка сиһилии ырытта суруналыыс Ангелина Васильева.