Туруу үлэһит Өлөөнө

Хоту да оҕуруот үүнүөн, куурусса иитиллиэн  сөп

Дьокуускайтан Анаабыр улууһун Үрүҥ Хайа бөһүөлэгэр  диэри суол баарына тиэхиньикэ нэдиэлэ курдук айанныыр. Көтөр аалынан көтүү үгүс үбү-харчыны эрэйэр. Онон олохтоохторго киин сиргэ хамаҕатык атыыланар бородуукта, мал-сал тиийиитэ өрүү уустуктардаах уонна сыаната хас эмит төгүл ыарахан буолар.

Ордук күндү аһылыгынан сымыыт буолар. Билигин оннооҕор киин улуустарга куурусса иитэр ыал сэдэхтик көстөр. Үгүс ыал кыһын устата кууруссаны сатаан кыстаппат буолан сайын атыылаһан, сымыыттатан баран күһүн хоолдьуктарын эрийэн кэбиһэр. Анаабыр улууһун Үрүҥ Хайатыгар куурусса иитэр ыал баар. Кинилэр кимнээхтэрий? Түөрт оҕолоох Лена уонна Константин Туприннар — төрүт олохтоох ыал. Бүгүн кинилэри кытта кэпсэтиини билиһиннэрэбин.

 

“Нэдиэлэ күннэринэн тугу астыырбын барытын былаанныыбын. Эбиэккэ диэри бэкээринэ үлэтэ түмүктэнэр. Ити кэннэ дьиэм уотум, оҕолорум уонна оҕуруотум, кууруссаларым үлэтэ
саҕаланар”

— Биһиги кэргэмминиин иккиэн төрүт анаабырдарбыт. Үрүҥ Хайаҕа төрөөбүппүт уонна онно олохсуйан олоробут. Кэргэним Константин Григорьевич “Анаабыр алмаастарыгар” рейскэ сылдьар суоппар. Мин кэргэним дьонун бэкээринэлэригэр килиэп буһарабын, дьиэбин-уоппун көрөбүн. Түөрт оҕолоохпут. Улахаттар Гришалаах Карина алтыс уонна бэһис кылааһы бүтэрдилэр, икки кырабыт Дарина уонна Арина игирэ кыргыттар, алта саастаахтар.

Биир сымыыт — 40 солк.

— Үс сыл анараа өттүгэр Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин көмөтүнэн улууспутугар сибиинньэ уонна куурусса аҕалбыттара. Ким иитиэн баҕалаах сайаапка биэрэн ылар кыахтааҕа. Мин кэргэним балта Тамара сайаапканан куурусса сакаастаабыт этэ, арай бэс ыйыгар уону аҕаллылар. Сыл аҥаара көрөн баран, балтыбыт кууруссаларын биһиэхэ биэрбитэ. Кини сибиинньэ оҕолорун көрөр буолан, куурусса көрөрүн ыарырҕатта быһыылааҕа. Инньэ гынан, соһуччу уон кууруссаланан хаалбытым, аны сатаан көрөр кыаҕа суох дьон эмиэ кууруссаларын миэхэ биэртэлээбиттэрэ. Онон 20 тумустана түспүтүм. Биһиэхэ, хоту, сымыыт саҕа күндү суоҕун кэриэтэ. Ордук бырааһынньыктар саҕана былдьаһык буолааччы. Онон кууруссаларбын этэҥҥэ кыстатан, бөһүөлэкпэр сымыыт атыылыыр буолбутум. Биир ячейканы 1200 солк. атыылыыбыт. Ол аата, устууката манна 40 солк. Былырыыҥҥыттан Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин тустаах бырагыраамата тохтоон, аны кууруссабыт аһылыгын куораттан бэйэбит аҕалтарар буоллубут.

Чоппууска таһааран холоннубут

— Кыһын кууруссалар сымыыттыыллара мөлтүүр. Күҥҥэ 6–7 устууканы биэриэхтэрин сөп. Билигин күҥҥэ 13–14‑дү ылабын. Күммүт олунньуттан тахсар буолан, күһүҥҥэ диэри тохтоло суох сымыыттыыллар. Кыһыннары-сайыннары барахсаттар күрээтинньиккэ олороллор. Кинилэри бэйдиэ ыыттахха, ыттар тутан сииллэр буоллаҕа. Киин ититиигэ холбонон олоробут, онон кууруссаларбын эргэ баанньыкка олохтообутум. Быйыл дойду сиртэн сымыыт аҕалтаран инкубациялаан көрдүбүт. Мэҥэ Хаҥаластан Үрүҥ Хайаҕа диэри икки нэдиэлэ айаннаан кэлбитэ. Онтон үс эрэ чоппууска таҕыста. Инкубациянан таһаарыыга бастакы холонуубут буолар. Чоппуускаларбытыгар анаан куораттан туспа аһылык сакаастаабыппыт. Инникитин өссө ахсааннарын элбэтэр санаалаахпыт. Саамай сүрүнэ, кууруссаларга кураанах, ичигэс уйа уонна аһылыктара табыллыан наада. Улахан күрээтинньиктээхпит буоллар диэн баҕа санаалаахпыт. Билигин комбикорманан, балыгынан, эт уҥуохтарын бытарытан аһылык оҥоробут.

Оҕуруоппун кэҥэтэр санаалаахпын

— Дьиҥэр, куурусса турар сирэ уонна аһылыга табылыннаҕына, хоту сиргэ иитэр кыаллар дии санаатым. Сайын хаас сиир отун хомуйан аһатабын. Кууруссаларбын олоччу бэйэм көрөбүн. Аҕабыт өрүү рейскэ сылдьар буолан, дьиэ-уот үлэтэ-хамнаһа мин үрдүбүнэн. Маны сэргэ үс тэпилииссэлээхпин. Оҕурсу араас суордун, кабачок, моркуоп олордобун. Балары эмиэ атыылыыбын. Саамай сүрүнэ, сүрэх уонна баҕа наада дии саныыбын.

Оҕуруот үүннэрэр буор туһунан этэр буоллахха, дойду сиртэн хара буору, балбааҕы аҕалтаран, бэйэбит сирбитин кытта булкуйан бэлэмниибин. Ыраах сиртэн буору, балбааҕы аҕалтарыы, биллэн турар, ороскуоттаах. Төһө кыалларынан, оҕуруоту сайын аайы олордо сатыыбын. Эһиил үчүгэй тэпилииссэ оҥостон клубника олордон көрүөхпүн баҕарабын. Биһиэхэ сайын күүскэ сылыйбат, онон барыта уокка холбонор оһоҕунан ититиллэн турар.

Бэлиэтээн эттэххэ, бу идиэйэлэрбин, көҕүлээһиннэрбин сүрүн өйүүр киһинэн кэргэним ийэтэ Татьяна Семеновна буолар. Кини Ленскэй оройуонуттан төрүттээх, Анаабырга кийиит буолан олохсуйбута 49 сыл буолла. Онон буору Ленскэйтэн аҕалтарар, туохха наадыйарбытын барытын кини кэпсэтэр, дьаһайар. Оҕолорбутун эмиэ үлэнэн иитэбит. Бары эбээһинэстээхтэр. Ким куурусса аһатар, ким тэпилииссэҕэ уу кутар. Чахчытын эттэххэ, тэлэбиисэр да көрөр солом суох. Иллэҥ буоллахпына, кэргэммин кытта балыктаһа барсабын, сир астыыбыт.

Күннээҕи эрэсиими тутуһабын

— Киһи күннээҕи эрэсиимин сөпкө оҥоһуннаҕына, элбэҕи ситиһэр. Мин бэкээринэҕэ килиэп буһарар соҕотох үлэһиппин. Сарсыарда биэс чаастан үлэм күнэ саҕаланар. Килиэп буһарарым таһынан, бурдук ас арааһын оҥорон нэһилиэнньэҕэ атыыга таһаарабын. Нэдиэлэ күннэринэн тугу астыырбын барытын былаанныыбын. Эбиэккэ диэри бэкээринэ үлэтэ түмүктэнэр. Ити кэннэ дьиэм-уотум, оҕолорум уонна оҕуруотум, кууруссаларым үлэтэ саҕаланар.

Ити быыһыгар колористиканан дьарыктанар этим. Оҕо көрөн олорор кэммэр баттах кырааскалыыр кууруска үөрэммитим. Дэриэбинэбэр саҥа сайдыыны киллэрэр соруктаах үөрэммитим уонна олохтоох дьаһалтаны кытта дуогабардаһан дьоҕус солуон арынан үлэлэппитим. Быйыл тохтоотум. Эһиил наада диэтэхпинэ, салҕыам дии саныыбын. Киһи төһөнөн элбэх дьарыктаах, үлэлээх да элбэҕи ситиһэр. Дьон бырааһынньыктар саҕана баттахтарын кырааскалаталлар. Быйыл куортамым дуогабара бүппүтэ.

Тыа сиригэр хаһаайыстыбалаах буоллахха табыллар

— Тыа сиригэр, буолаары буолан, хоту улууска олорор дьон тугу эрэ бэйэбит оҥорон таһаарар эрэ буоллахпытына табыллар. Инникитин сайдыахпын, бэкээринэбин тупсарыахпын, кууруссаларбын элбэтиэхпин баҕарабын. Оҕуруот аһын өлгөмнүк үүннэрэр баҕалаахпын. Бу барыта үлэттэн, сыраттан тахсар. Олоххо хаһан да, тугу да уустугурда сатаабаппын. Үлэттэн толлубаппын.

ТУПРИННАР ДЬИЭ КЭРГЭН ТУС АРХЫЫПТАРЫН ХААРТЫСКАЛАРА ТУҺАНЫЛЫННЫЛАР