Алкивиад

Быйыл ахсынньы 25 күнүгэр медицинскэй наука доктора, профессор, Саха Республикатын үтүөлээх бырааһа, көҥүл тустууга ССРС спордун маастара, Российскай Федерация норуоттарын спартакиадатын, Россия чемпионатын кыайыылааҕа Алкивиад Исидорович Иванов төрөөбүтэ 70 сыла туолар.
Киһи олоҕор кими эрэ удьуордуур. Биллэн турар, кини хаан аймаҕын, чугас киһитин утумнуур. Сахаҕа мээнэҕэ этиллибэттэр эбээт: «эһэтин баппыт», «удьуор мааны дьон», «удьуор харалы», «удьуор күүстээх дьон», «аҕатын туйаҕын хатарбыт» диэн өйдөбүллэр. Бу былыргы, аныгы уонна кэлэр кэм быстыспат ситимнэрэ, айылҕа сокуона буоллаҕа.
Алкивиад Исидорович эһэтэ Будьур Уйбаан уонна аҕата Исидор Иванович иккиэн даҕаны бэйэлэрин кыанар, кыахтаах дьон эбиттэр. Будьур Уйбаан саҥа тигиллибит сарыы этэрбэс уллуҥун дьон тутан биэрдэхтэринэ, тэһэ тыган кэбиһэрэ үһү, оттон аҕата И.И. Иванов сэрии иннигэр оройуоҥҥа ыытыллар күрэхтэһиилэргэ үчүгэй сүүрүгүнэн, бэйэтин кыанар кытыгырас киһинэн биллибит эбит.
Ол курдук эһэтин, аҕатын батан айылҕаттан бэриллибит кыаҕын Алкивиад утумнаах, элбэх өрүттээх, эт-хаан элэйэр эрчиллиитин түмүгэр сайыннаран, чочуйан дэгиттэр спортсмен буолбута. Кини хайа да спордунан ылсан дьарыгырдар, бэрт түргэнник ымпыгын-чымпыгын билэ, баһылыы охсон ситиһиилэнэн барара. Алкивиад Украина Кривой Рог куоракка авиатехникка үөрэнэ сылдьан биир сыл иһигэр дьарыктанан спортивнай гимнастикаҕа II, ыарахан атлетикаҕа III спортивнай разрядтары толортообут. Онтон Дьокуускайга кэлэн икки эрэ ый иһигэр көҥүл тустууга II разрядтан ССРС спордун маастара буолар. «Тоҕо Алкивиад Иванов маннык түргэнник үөһээ таҕыста диир буоллахха, биричиинэтэ боростуой, ол гынан баран ону толорор уустук. Кистэлэҥэ — талбыт, таптыыр спордун көрүҥэр муҥура суох бэриниилээх буолуу. Биир эрэ көрүҥүнэн дьарыктаммакка, бары өттүнэн дэгиттэр сайдыылаах спортсмен буолуохха наада. Тустууга өй үлэтэ эмиэ кыайыыга тиэрдэр. Элбэҕи билэр-көрөр, ааҕар киһи мындыр, анализтыыр буолан, кыайыыга эрдэттэн бэлэмнэнэр» — диэн Алкивиад Исидорович итини быһааран суруйбута эдэр спортсмеҥҥа хаһан баҕарар туһалаах сүбэ-ама буолбаат.
Ааспыт үйэ 60-70-с сыллардааҕы тустуу көбүөрүн улахан маастара, саха сирин биир чаҕылхай, күүстээх бөҕөһө Алкивиад Иванов аата дойдутугар, Союзка, Россияҕа киэҥник биллибитэ. Ити кэмҥэ кини аата «биллиилээх», «уһулуччулаах», «номоххо киирбит» диэн сыһыарыылара суох этиллибэт, иһиллибэт, суруллубат буолбута.
Оҕо сааһыттан летчик буолан, күөх халлааҥҥа хотой кыыл курдук көҥүл көччүйэ көтөр ыра санаалаах, эдэригэр көҥүл тустуу үрдүк чыпчаалын дабайбыт саха аатырбыт бөҕөһө, авиатехник-приборист идэтин баһылаабыт Алкивиад Иванов 1971 с. СГУ медицинскэй факультетын ситиһиилээхтик бүтэрэн, хирург-быраас идэтин ылан, медицина, наука уонна медицинскэй үрдүк үөрэхтээһин эйгэтигэр өр сыллаах айымньылаах үлэтин саҕалаабыта. Арааһа, летчик, спортсмен уонна хирург-быраас идэлэрин сүрүн өрүттэрэ майгыннаһар, чугас-чугас буоллахтара, ол да иһин кини эмчит идэтин таллаҕа. Алкивиад Исидорович ахтарынан, тустууга уһаарыллыбыт хаачыстыбалара хирург ыарахан, уустук, үрдүк эппиэтинэстээх үлэтигэр улаханнык көмөлөспүттэр. Ол булгуруйбат кытаанах санаа, мөлтөөбөт-ахсаабат күүс-уох, сындалыйбат сындааһын, хайа да балаһыанньаҕа уолуйбакка, ууга-уокка түспэккэ сөптөөх быһаарыныыны ылыы, өй-мэйии сытыы, түргэн үлэтэ буоллаҕа.
Алкивиад Исидорович медицина, наука уонна медицинскэй үрдүк үөрэхтээһин хайа да хайысхатыгар үлэлээтэр спорка, тустууга чаҕылхайын курдук үрдүк ситиһиилэммитэ, медицинскэй общественность, судаарыстыба билиниитин, махталын ылбыта. Медицинскэй наука доктора, профессор, Медицинскэй институт госпитальнай хирургияҕа кафедратын тэрийээччитэ уонна сэбиэдиссэйэ, СР Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин кылаабынай хирура, Медицина национальнай киинин хирургияҕа дириэктэрэ, Россия медицинскэй наукатын академиятын уонна Саха Республикатын Правительствотын научнай киинин тэрийээччилэриттэн биирдэстэрэ уонна бастакы директора, Саха Республикатын үтүөлээх бырааhа, Сунтаар улууhун бочуоттаах олохтооҕо А.И. Иванов хайа да дуоһунаска бэйэтин киэҥ билиитин-көрүүтүн, сатабылын, дьоҕурун барытын туһанан, ыраас санаатын ууран, ис сүрэҕиттэн кыһанан дойдум, дьонум-сэргэм туһа диэн үлэлиирэ.
Алкивиад Исидорович оҕо сааһа ааспыт Кириэстээҕин хаһан да умнубат этэ. Кини сырдык, чаҕылхай олоҕо
1949 с. Кириэстээххэ көстүбүт Саха сирин бастакы алмааһыныы күлүмүрдүү умайбыта. Эмчит бэлиэлэриттэн кини XVII үйэҕэ туттуллубут умайа турар чүмэчини — «Аliis inserviendo consumor» (Тулабын сырдатаары бэйэм умайан бүтэбин) диэн дириҥ ис хоһоонноох ымыыны чугастык ылынара. Ол да иһин кини баарыгар тулатын сырдыгынан, сылааһынан сыдьаайдаҕа, суоҕар үтүө аата суолдьут сулус буоллаҕа.

* * *

2006 с. бэс ыйыгар Алкивиад Исидорович Иванов үтүө аата үйэтитиллэн, Саха Республикатын Президенэ В.А. Штыров ыйааҕынан төрөөбүт-үөскээбит Сунтаарыгар Олимпийскай резервэни бэлэмниир республикатааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар иҥэриллибитэ. Медицинскэй наукаҕа эдэр учуонайдарга А.И.Иванов аатынан сыл аайы ананар стипендия олохтоммута, кини аата бэйэтэ тэрийбит Медицинскэй институт госпитальнай хирургиятын кафедратыгар иҥэриллибитэ.
Ити спортивнай оскуола хайы-сах 5 сыл таһаарыылаахтык үлэлээн кэллэ. Быйыл ахсынньы 8-9 күннэригэр Сунтаардааҕы «А.И.Иванов аатынан Олимпийскай резервэни бэлэмниир республикатааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар» Алкивиад Иванов бирииһигэр 1997 уонна онтон алын сыллааҕы төрүөх оскуола оҕолоругар көҥүл тустууга күрэхтэһии уочараттаах 15-с көбүөрэ тэлгэннэ. Быйыл бу күрэхтэһии А.И.Иванов төрөөбүтэ 70 сылыгар уонна кини аатынан олимпийскай резервэ оскуолата тэриллибитэ 5 сылыгар ананан республика таһымыгар ыытылынна. Ньурбаттан уонна Мирнэйтэн толору хамаандалар, тустуу биһигэ буолбут Чурапчыттан икки бөҕөс ааттаан-суоллаан кэлэн кыттыбыттара күрэхтэһии тыҥааһынын күүһүртэ, олохтоох тустууктарга маастарыстыба үрдэтинэр оскуола курдук буолла. Көбүөр кыайыылаахтарыгар Саха сирин чулуу бөҕөһө А.И. Иванов мөссүөнэ ойуулаах кыһыл, үрүҥ көмүс уонна боруонса мэтээллэри кини кэргэнэ, саха бастакы профессиональнай балериналарыттан биирдэстэрэ, САССР уонна РСФСР үтүөлээх артистката Клавдия Алексеевна Иванова түөстэригэр иилбитэ олохторугар чахчы даҕаны биир умнуллубат түгэнинэн буолла. Сунтаардар албан ааттаах биир дойдулаахтарын үбүлүөйүнэн «Халлааҥҥа субурхай суолунан» диэн бэртээхэй киинэ устубуттар, спортивнай оскуолаларын 5 сыллаах үлэтин-хамнаһын сырдатар кинигэ таһаарбыттар.
Үгүс ахсааннаах үөрэнээччилэрэ, биир идэлээхтэрэ А.И. Иванов аатын ааттаталлар, ситэрбэтэҕин ситэрэллэр. Медицинскэй институт госпитальнай хирургиятын кафедрата быраастары бэлэмнээһиҥҥэ айымньылаахтык үлэлии-хамсыы олорор. Алкивиад Исидорович олоҕун бүтэһик сылыгар тэрийбит уонна салайбыт РМНА уонна Саха Республикатын Правительствотын научнай киинин орто саастара 37-ни ааһа илик эдэр үлэһиттэрэ 10 сыл иһигэр 9 докторскай, 38 кандидатскай диссертацияны көмүскээтилэр, 25 монографияны, 76 научнай-практическай конференция матырыйаалларын, араас научнай-үөрэтэр пособиелары бэчээттээн таһаардылар. Эттэххэ дөбөҥ, сылга ортотунан биирдии докторскай, түөртүү кандидатскай диссертация көмүскэммит эбээт! Бу эдэр учуонайдар баһыйар үгүстэрэ 2001-2005 сс. Алкивиад Исидорович үлэҕэ ылбыт дьонноро буолаллар. Маныаха профессор А.И.Иванов салайааччы, учуонай, ыччат наставнигын быһыытынан ырааҕы ырыҥалаан дириҥник көрүүтэ, киһи быһыытынан сымнаҕас, холку майгыта, айылҕаттан муударай өйө-санаата быһаччы көмөлөстөхтөрө.
Алкивиад Исидорович туһунан ааспыт бириэмэнэн кэпсиир, суруйар хайдах эрэ киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Кини туһунан санаан кэллэхпинэ, Алкивиад Исидорович холку баҕайытык, кими даҕаны ыкпакка-түүрбэккэ, нэдиэлэтээҕи үлэ-хамнас түмүктэрин отчуотун болҕойон истэ, бүгүҥҥүгэ тирэҕирэн сарсыҥҥы үлэ-хамнас хайдах буолуохтааҕын ырытан РМНА уонна Саха Республикатын Правительствотын Научнай киинин планеркатын ыыта олорорун эбэтэр Медицина национальнай киинин киэҥ, сырдык көрүдүөрүнэн медицинскэй халаатын модьу-таҕа таһаатыгар толору кэтэн аа-дьуо, ыксаабакка, дьоһуннаахтык туттан, илиилэринэн улаханнык дайбаммакка хааман иһэрэ хайдах эрэ биир күдьүс чочуллан оҥоһуллубут туох эрэ сөҕүмэр күүс устан иһэрин курдук көстөрүн санаан кэлэбин…
Профессор А.И.Иванов төрөөбүтэ 70 сылыгар анаммыт тэрээһиннэр салҕаналлар. Ахсынньы 23 күнүгэр РМНА СС Саха сиринээҕи Научнай киинин, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ Медицинскэй институтун, СР Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин уонна Медицина национальнай киинэ тэрийиилэринэн «Саха сиригэр хирургия уонна спортивнай медицина тирээн турар боппуруостара» диэн Алкивиад Исидорович быһаччы дьарыгырбыт хайысхаларыгар анаммыт регионнар икки ардыларынааҕы научнай-практическай конференция буолар.

Валериан НИКОЛАЕВ, ХИФУ доруобуйа научнай институтун салаатын салайааччыта, медицинскэй наука доктора.