Аан Илин аан дойдуну аймыыр күннэрэ

Аан дойду атыйахтаах уу курдук айманар күнэ-дьыла дьэ үүнэн турар быһыылаах. Олунньу 28 күнүгэр Ираны утары иккис сэрии кырыктаахтык саҕаланна. АХШ-Израиль 700-чэ сөмөлүөтэ Ираҥҥа тоҕо анньан киирэн, 1200 аракыатаны, буомбаны түһэрдилэр, байыаннай-муоратааҕы флотун атаакалаатылар.

АХШ бэрэсидьиэнэ атаака Иран ядернай уонна ракетнай бырагырааматын утары оҥоһуллар диэбитэ да, сүрүн охсуу Иран үрдүкү салалтатыгар туһуланна. Ол түмүгэр дойду лиидэрэ Али Хаменеи дьиэ кэргэнин, Иран үрдүкү салалтатын, аармыйатын, КСИР баһылыктарын суох оҥордулар. Ол да буоллар, АХШ уонна Израиль салалтата суох хаалбыт дойду норуотун өрө туруоран, былааһы суһаллык былдьаан ылыахпыт диэн суоттаммыттара хара маҥнайгыттан табыллыбата.

Бу сырыыга Иран эппиэтэ тута кэллэ. Баллистическай «Зульфикар» уонна «Шахаб» аракыаталар тута кэриэтэ Израилы туһулаан көтө турдулар. Кинилэргэ көмө буолан, Йементэн уонна Ливантан эмиэ ыытылыннылар. Бу сырыыга хампаанньа атыннык барбытын бары бэлиэтии көрдүлэр — өскөтө сайын аракыата бөлөҕүнэн көтөн тиийэр буоллаҕына, билигин, аҕыйахтыы да буоллар, быыстала суох тиийэр буолла. Онон Израиль олохтоохторо буомбаттан хаххаланар сирдэриттэн быкпатылар. Аны эрдэттэн сэрэппитин курдук, Иран аракыаталара Аан Илин сэттэ дойдутугар баар АХШ эбийиэктэрин, ОАЭ-ҕа Франция баазатын, Кипргэ турар Британия байыаннай эбийиэктэрин атаакалаатылар. Ньиэби оҥорор, харайар эбийиэктэр да “маппатылар”, уотунан кытыаһыннылар. Онон хомо тула холку баҕайытык сытыйа байан олорбут дойдулар өмүрэ түстүлэр.

Аан дойду туттар ньиэбин 20%-нын, гааһын 30%-нын таһар сирдэрэ — Ормузскай силбэһии — балаһыанньата ыйааһын бэскитигэр тэйбэҥнии турар. Бастакы икки сууккаҕа үс танкер эмсэҕэлээн, атыттар сүрэхтэрэ хайдан, дьаакырдарын түһэрэн тураллар.

Ону кытта аан дойду ырыынагар ньиэп сыаната хамсыы түстэ. Өскөтө Ормузскай силбэһии арылыннаҕына даҕаны, сыана намтыыра күүтүллүбэт.

“Куһаҕан” буомба эрэ тахсыбатар

Пентагон уонна Тель-Авив ыстааптарыгар оҥоһуллубут былаан хайдах эрэ атын хайысхаланан эрэр диэн сылыктыыллар. Бу эпэрээссийэлэрин саҕалыылларыгар американецтар оҥоһуу өйү кытыннарбыттара биллэр. Ол бастаан утаа көдьүүстээҕин көрдөрөн баран, “сбойдаан”, байыаннай балаһыанньа син биир дьон илиитигэр киирбит.

Аны сэриигэ ядернай сэрии сэбин туттары олох утарар Али Хаменеи билигин суох. Кэпсэтиилэри ыыппыта буола сылдьан, АХШ уонна Израиль саба түһүүлэрин былаанныы сылдьыбыттара биллэн, Иран бу боппуруоска туох диэн быһаарыныы ылынара биллибэт. Тактическай ядернай сэрии сэбин туттууга тиийбэтэр эрэ ханнык.

Исламскай Өрөспүүбүлүкэни салайан олорор Куттал суох буолуутун сэбиэтин сэкирэтээрэ Али Лариджани уһуур сэриини ыытар санаалаах, кэпсэтиилэргэ киирэртэн аккаастанар. Онон өһү дириҥэттэҕинэ, иирсээҥҥэ ыкса ыаллара итиэннэ АХШ Европатааҕы союзниктара кытта киириэхтэрин сөп. Билигин аятоллалар сүбэлэрэ Иран үрдүкү лиидэринэн кими талалларын сүбэлэһэ сылдьаллар. Үс киһи баарыттан биирдэстэрэ — Али Хаменеи уола Моджтаба Хаменеи буолар. Былааска кэлэр саҥа көлүөнэ баһылыктар тугу тобулаллар.

Куурдар кыттыстахтарына

АХШ Аан Илиҥҥэ мунньубут сэриитин сэбэ элбэх. Онон бу үлүгэр армааданы сэнэрээтинэн, уматыгынан хааччыйыан, дьонун аһатыан-сиэтиэн наада. Трамп иирсээни саҕалыырыгар биэс күннээх буолуо диэбитэ да, сэриитин миниистирэ Пит Хегсет 6 нэдиэлэттэн да уһуон сөп диир. Ыйытыы көрдөрөрүнэн, американецтар соччо сөбүлээбэттэрэ көстөр. Фондовай ырыынак кулахачыйа турар, бэнсиин сыаната үрдүүр, дьон өллө — ол барыта Трамп быыбарын иннинээҕи бырагырааматыгар үчүгэйинэн диэлийбэт. Онон, төһө кыалларынан, түргэнник “кыайа оҕус” диэн сүбэһиттэрэ этэллэр.

Арҕааҥҥы сонуннары тарҕатар сириэстибэлэр, ол иһигэр Британия ITV News уонна Эмиэрикэ CNN иһитиннэрэллэринэн, Трамп Ираны иһиттэн эһэр бырачыаска эрэнэр. Иран-Ирак кыраныыссатыгар тыһыынчанан киһилээх куурдар сэбилэммит бөлөхтөрө тураллар. Ааспыт сылтан ЦРУ кыттыгастаах контрабаанда нөҥүө кинилэргэ сэрии сэбин тиэрдибиттэрэ диэн ити источниктар ыйаллар. Соторутааҕыта Ираҥҥа буолбут бырачыастар чуо бу куурдар олорор эрэгийиэннэригэр буолбута. Аны АХШ, Израиль сорунан туран, Иран арҕаа өттүгэр баар байыаннай эбийиэктэрин буомбалаатылар, онон сиринэн киирэргэ суолу аһан биэрдилэр. Axios иһитиннэрбитинэн, бу күннэргэ Дональд Трамп Хотугу Иракка олорор куурдар баһылыктарын кытта кэпсэтиини ыыппыт. Онон Тегераҥҥа куттал салгынтан, муораттан эрэ буолбакка, арҕаа, хоту диэкиттэн эмиэ суоһуур.

Энэргэтиичэскэй кириисис

Кулун тутар 5 күнүнээҕи туругунан, Ормузскай силбэһии Иран байыаннай-муоратааҕы күүстэрин хонтуруолугар баар. Тыһыынчанан танкердар, таһаҕас таһар суудуналар силбэһии икки өттүгэр хаайтаран тураллар диэн ТАСС суруйар. Уонча танкер киирэбит диэн аракыатанан ытыллыбыттар. Гаас, ньиэп курдук балысхан баайдаах эрэгийиэҥҥэ тахсыбыт иирсээн аан дойдуну энэргэтиичэскэй кириисискэ да тиэрдэн кэбиһиэн сөп. Эспиэр Дмитрий Трепольскай, балаһыанньа салгыы уустугурбатаҕына, Brent баррелын сыаната 90–95 $ диэри үрдээн баран, 80–85 $ тиийэн туруо, оттон Ормузскай силбэһиини сабан аһаҕас сэриилэһиигэ бардахтарына, баррель сыаната 120–150 $ буолуон сөп, диэн сылыктыыр.

Катар убаҕас гаас ырыынагын 20% сабан олорор, ол тохтоотоҕуна, Европаҕа гаас сыаната халлааҥҥа көтөр. Онто суох иирсээн буолаатын кытта Европаҕа 20% үрдээбитэ. Оттон Кытай Арассыыйаттан атыылаһар ньиэбин элбэтэригэр, Арассыыйа хостуур ньиэбин 516 мөл. туоннаттан 520‑ҕэ диэри, таска таһаарыытын 1,5‑тан 2%-ҥа диэри улаатыннарыан сөп.

Ол эрээри “күлүк” флоту утары саҥа хааччахтар киирдэхтэринэ эбэтэр Индияны, Кытайы кытта ылсыыга-бэрсиигэ “сбойдар” үөскээтэхтэринэ, Арассыыйаҕа валюта киириитэ эмиэ ыарахаттары көрсүөн сөп.

Сирэй көрбөхтөр

Иран иирсээнэ арҕааҥҥылар туох өйдөөх-санаалаах олороллорун ырылыччы көрдөрдө. Сэрии бастакы күнүгэр АХШ, Израиль буомбаларыгар “Шаджаре Тайебе” диэн 7–12 саастаах кыргыттар оскуолалара түбэстэ. Барыта 171 кыыс оҕо, учууталлар өллүлэр, аана суох алдьархайы аан дойду барыта көрөн айманна. АХШ госсэкирэтээрэ Марко Рубио суруналыыстар ыйытыыларыгар, ким буомбата түспүтүн билбэт аатырда, “Пентагон силиэстийэлиэ, АХШ буомбата оскуолаҕа түһүө суохтаах этэ” диэн куотунна. Кулун тутар 3 күнүгэр, оҕолору көмөр күҥҥэ, ХНТ Куттал суох буолуутун сэбиэтигэр Аан Илиҥҥэ буола турар иирсээн кэмигэр оҕо-уруу, үөрэхтээһин, технология тиэмэтигэр аналлаах мунньах буолла. Бэрэссэдээтэллээччи Мелания Трамп, АХШ аан дойду оҕотун барытын өйүүрүн туһунан этэн баран, биир тылынан Ираҥҥа өлбүт оҕолор тустарынан быктарбата. Баччааҥҥа диэри АХШ да, Израиль да өттүттэн курутуйар, бырастыы гыннарар тыл-өс иһиллибэт.

Олимпиада эйэни түстээччи буолара улам тохтоон иһэр.Кулун тутар 6–15 күннэригэр Паралимпиада буолар. Ол да үрдүнэн, олимпийскай эйэлэһиини кэстэ диэн Холбоһуктаах Штаттарга Норуоттар икки ардыларынааҕы олимпийскай кэмитиэт хааччаҕы киллэрэр санаата суох. Санаттахха,
2022 с. Арассыыйа спортсменнарыгар киллэрбит хааччаҕын билигин да тутан олорор.