“Манчаары” “аҕаларыттан” биирдэстэрэ

«Сахалыы судаарыстыбаннай хаһыат 105 сылын көрсө» рубрикаҕа суруналыыс Иван Ксенофонтов-Силиги  Алексей Бояров туһунан суруйуутун таһаарабыт.

Биллэрин курдук,  ““Манчаары” – орган Якутсекции Губбюро РКП и культпросвета Манчаары. Дьон сайдарыгар баҕалаах нэдиэлэҕэ биирдэ тахсар хаһыат” диэн нууччалыы, сахалыы быһаарыылаах тахсыбыта. Хаһыат эрэдээктэрэ суоҕа.  “Хаһыаты көрөн таһаарааччылар” диэн илии баттанара.

“Манчаары” маҥнайгы нүөмэрин ойуччу таһааран бараннар, иккис нүөмэртэн ыла иккилии нүөмэри холбоон таһаарыы саҕаламмыт. Национальнай бибилэтиэкэҕэ сэдэх кинигэлэр, хаһыаттар хараллар отделларыгар “Манчаары” хаһыат 12 нүөмэрэ кыраайы үөрэтээччи, библиограф В. Н. Павлова этэринэн, библиограф Н. Н. Грибановскай кэллиэксийэтиттэн биэрбитэ баар. Күн-дьыл бу да хаһыаттарга бэйэтин суолун-ииһин хаалларбыт, хаһыаттар алдьаммыттар-кээһэммиттэр, абырахтаныы, килиэйдэнии бөҕөнү көрсөөхтөөбүттэр. Сорох нүөмэрдэр туруктара олус мөлтөх.

Гражданскай сэрии киччиргэлээх кэмнэригэр биһиги бастакы интэлигиэннэрбит ис сүрэхтэриттэн итэҕэйбиттэрин курдук, сэбиэскэй былаас ыытар бэлиитикэтэ тосту куһаҕан өҕүллүүлэри (бэлитиичэскэй эрэпириэссийэлэри, национализмҥа буруйдааһыны) таһаарбатаҕа буоллар, олохпут-дьаһахпыт бэркэ даҕаны салаллыа, барыа эбит, үтүөкэннээх да көлүөнэтин биһиги сахабыт норуота 1937–1938 сылларга сүтэрбит эбит. Ол үтүө көлүөнэ тыла-өһө, туруоруммут үтүө баҕа санаатын этиитэ уонна норуоту өлүүгэ биэрбэт туһугар туруулаһыыта бүүс-бүтүннүүтэ “Манчаары” хаһыакка сөҥөн сытар. “Манчаары” хаһыат — бу интэлигиэнсийэ, бэлиитикэ уонна норуот тэбис-тэҥҥэ турбут, бары биир кыһалҕаҕа киирбит уонна онтон ордон, кыайан-хотон тахсыбыт историческай холобурдарын суос-соҕотох туоһута буолар. Хаһыат үтүөтэ-өҥөтө итиниэхэ сытар.

“Манчаары” эрэдээктэрэ суоҕа. “Хаһыаты көрөн таһаарааччылар” диэн илии баттанара. Оччотооҕу киччиргэлээх кэмҥэ Платон Ойуунускай, Исидор Барахов, Семен Донской, Алексей Бояров, Максим Аммосов, Анемподист Софронов курдук чулуу дьоннорбут хаһыаты таһаарыыны илиилэригэр ылбыттар.

Алексей Бояров диэн кимий?

Саха интэлигиэнсийэтин биир тумулук туттар киһитэ, дьону-норуоту саҥа олоххо көҕүлээччи Алексей Бояров диэн кимий, хантан хааннаах, кимтэн кииннээх ыччатый?

1924 сыллаахха ыам ыйын 8 күнүгэр өрөспүүбүлүкэ үөрэх уонна доруобуйа харыстабылын наркомун солбуйааччы, Политпросвещение сэбиэдиссэйэ дуоһунастаах Алексей Феодотович Бояров бэйэтин олоҕун, дьарыгын туһунан бу курдук суруйан хаалларбыт:

“1887 сыллаахха олунньу 10 күнүгэр Таатта улууһун Игидэй нэһилиэгэр Кураанах Алаас диэн сиргэ дьадаҥы ыалга төрөөбүтүм. Аҥардас аҕам Иван, Петр диэн уолаттарын кытта дьоҕус бурдук ыстар бааһыналаах, оттуур ходуһалаах, 8 бытааһах сүөһүлээх дьаһанан олорор. 12 сааспар диэри дьоммун кытта, олохтоох тойотторго (кулаактарга) бэрт дуона суох төлөбүргэ үлэлээн олорбутум.

12 сааспар бэйэм баҕаран уонна төрөппүттэрим билсэр дьоннорун көмөлөрүнэн Хайахсыкка биир кылаастаах церковнай-приходской оскуолаҕа үөрэнэ киирбитим. Түөрт сыл пансионакка олорон үөрэммитим, үөрэнэрбэр, олорорбор сылга 33 солкуобай 33 харчы, үс гыммыт биирэ төлөнөрө. Салгыы 1913–1914 үөрэх сылыгар Дьокуускайга икки кылаастаах учуутал оскуолатыгар үөрэнэр кыахтаммытым. Бу оскуола псаломщиктары, оскуолаҕа учууталлары үөрэтэн таһаарара. Ситиһиилээхтик бүтэрбиттэр салгыы Иркутскайга церковнай-учительскай сэминээрийэҕэ үөрэххэ ыытыллаллара.

Мин бу сэминээрийэни үс сыл үөрэнэн бүтэрэн, 1919 сыллаахха Саха уокуругун Майскай буолаһыгар тоҥус нэһилиэнньэтигэр учууталынан анаммытым. Сэминээрийэҕэ үөрэнэ сылдьан үөрэнээччилэр араас куруһуоктарыгар, тэрээһиннэригэр кыттарым уонна аан бастаан ыччат өрөбөлүссүйүөннэй хамсааһынын билбитим. Ол гынан, ханнык да бэлитиичэскэй баартыйаҕа киирбэтэҕим. Кэлин, 1919 сыллаахха, хаҥас-эсердэр Саха сиринээҕи тэрилтэлэригэр киирэн баран, бэлитиичэскэй көрүүлэрбитинэн арахсыһан, ол сыл бу тэрилтэттэн тахсыбытым.

1920 сыл ахсынньытыгар Арассыыйа хомуньуус баартыйатын саҥа олоҕу тутар бэлиитикэтин актыыбынайдык олоххо киллэрсэр баҕаттан, РКП (б) Саха сиринээҕи тэрилтэтин кэккэтигэр киирбитим уонна биир сэргэх саха-хомуньуус быһыытынан биллэбин. Хомуньуус баартыйаҕа киирэрбэр миигин РКП (б) 1917 сылтан чилиэнэ таб. Ойуунускай Платон Алексеевич уонна Губполитпросвет сэбиэдиссэйэ, РКП (б) 1918 сылтан чилиэнэ таб. Гоголев Степан Филиппович мэктиэлээбиттэрэ.

1919–1924 сылларга баартыйа салалтатынан араас тэрийэр, салайар дуоһунастарга, байыаннай, култуурунай-сырдатар, бартыыйынай лиинньэлэринэн үлэлээбитим. Олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэҕэ диэри өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннай олоҕор биллэр-көстөр кыттыыны ылбатаҕым. Ханнык да эрэпириэссийэҕэ түбэспэтэҕим, сууттамматаҕым. Икки сылтан ордук учууталлаабыт кэммэр, педагогическай үлэм биллэр түмүктэммитэ, дьон-сэргэ сэҥээриитин ылбыта диэххэ наада. Бастакы сылбар 12 үөрэнээччилээх буоллахпына, нэһилиэнньэ үөрэх суолтатын өйдөөн, оҕолорун үөрэххэ киллэрэн, оскуолабыт 47 үөрэнээччилэммитэ. Нэһилиэнньэ (тоҥустар) бэйэтин көҕүлээһининэн 32 миэстэлээх мөссүйүөнү тэрийэн олордон оҕолорун үөрэттэрбитэ.

Саха сиригэр бастаанньыстар хамсааһыннара өрө туруутунан сибээстээн, учууталлыырбын тохтотон, баартыйа сорудаҕынан илиилэригэр саа тутан бастаанньыстары утары турунар этэрээттэргэ саха, нуучча баҕалаахтары хомуйуунан дьарыктаммытым. Устунан Саха сирин араас фроннарыгар тыылы бөҕөргөтүүгэ, кыһыл этэрээттэри бары наадалааҕынан, аһынан-үөлүнэн хааччыйарга киһи, сылгы күүһүн хаҥатыы соругун толорбутум. Ас-үөл нолуогун хомуйан, хоргуйан эрэр нэһилиэнньэни өрүһүйэргэ Дьокуускайга тириэрдии, кыһыл этэрээттэргэ баҕа өттүлэринэн холбоспуттар, бииргэ сулууспалыы сылдьааччыларбыт дьиэ кэргэннэрин кэтээһин-харабыллааһын боппуруостарын дьаһайбытым.

Бастаанньыстары хам баттааһын кэнниттэн, дьаһалта араас таһымыгар, улуустааҕы, уокуруктааҕы ситэриилээх кэмитиэттэр, туспа хамыыһыйалар бэрэссэдээтэллэринэн үлэлээн кэллим. Билиҥҥи дуоһунаһым — үөрэх, доруобуйа харыстабылын наркомун солбуйааччы уонна Политпросвет сэбиэдиссэйэ.

Уопсай салалта үлэтин сэргэ баартыйа лиинньэтинэн (РКП (б) уокуруктааҕы кэмитиэтэ), култуурунай-сырдатар (“Манчаары” уопсастыба бэрэссэдээтэлэ) үлэлэринэн дьарыктанабын. “Автономная Якутия” уонна “Кыым” хаһыаттар бастайааннай үлэһиттэрэбин. Бартыыйынай, сэбиэскэй тутуу араас боппуруостарынан этэр-саҥарар бырааптаах баартыйа уобаластааҕы, уокуруктааҕы, куораттааҕы кэмитиэттэригэр учуокка турабын. Улуус түмсүүлэриттэн саҕалаан, үгүс кэмпириэнсийэлэргэ, мунньахтарга, сийиэстэргэ кыттыбытым”.