Манньыаттаах Уола

Иллэрээ күн оптуобуска, миэстэҕэ тиксэн, эдэр киһи туран биэрбитэ, олорон айаннаан иһэбин. Элиэнньин болуоссатын хоту муннугар пааматынньык турар. Ханарытан эттэххэ, харабыл турар. Кини күннэри, түүннэри турар…

Хаһан эрэ… Оҕо сылдьан ити эргин кирпииччэттэн оноһуллубута биллэр, улахан бөҕө-таҕа халыҥ истиэнэлээх Оҕо маҕаһыына баара. Бу олох соторутааҕыта, биэс уонтан эрэ тахса сыллааҕыта, Саха баайын дьиэтэ дииллэрин  өйдөөн сылдьар эбиппин. Ол — Манньыаттаах Уолун дьиэтэ.

“ Детский мир” оҕоҕо сыһыаннаах маҕаһыын. Хаһан эрэ манна Саха сирин биир баай киһитэ олоро сылдьыбыт дьиэтэ. Сэбиэскэй былаас өрөгөйдөөн олорбут кэмигэр бу дьиэ маҕаһыын буолан төһөлөөх элбэх киһи сылдьыбыта буолуой?

Өссө оччолорго кэпсээн баара. Саха киһитэ, омук сиригэр олохтоох, саха оҕонньорунаан кэпсэппит. Оччолорго омук сиригэр тахсар сэбиэскэй былаас эрэллээх “саллаата” киһи, Саха Сирин туһунан өрө күүрдэн кэпсээтэҕэ буолуо. Төрөөбүт төрүт дойдутуттан, кырыктаах кыһалҕа буолан, тэскилээбит, олоҕу олорбут, оҕонньор, кэпсээни истэ түһэн баран ыйыппыт: “ Бэйи, били, мин дьиэм, баар дуо?”- диэн.

Дэбдэйбит кэпсээччи тута: “Баар, оҕо маҕаһыына буолан турар”, — диэбитигэр оҕонньор: “Ээ, чэ, сайдыбыт аҕай эбиккит!- диэн саба саҥаран кэбиспит.

Билигин итиннэ “ Якутзолото”, тэрилтэ дьиэтэ дьэндэйэн турар. Онтон  чугас Тарас Десяткин пааматынньыга.

Манньыаттаах Уола. Манньыат — ылтаһын буолбатах, көмүс. ,, Саха көмүһэ, хонтуора. Тарас Десяткин пааматынньыга. Кини, сахалар киэн туттар киһибит. Олоҕун барытын бырамыысыланнаска анаабыта. Чуолаан, көмүс хостооһунугар.

Хаһан эрэ ааттыын Манньыаттаах Уола бу манан элбэхтик сылдьыбыта, олорбута.

Кини санаабыта эрэ? Кэнэҕэһин кэнэҕэс манна Көмүс Манньыат хонтуората туруо диэн. Онтон онно күннэри-түүннэри билигин турар — Тараас Дьэһээкин. Аҕата Хабырый-Хабырылла. Онтон кирпииччэ дьиэ хаһаайына эмиэ Хабырый -Хабырылла этэ.

Дойдубар Хабырый диэн оҕонньор баара. Сэбиэскэй былааһы ахсарбатах, чэӈкий булдунан олорбу , ааттаах булчут, Байанай доҕоро оҕонньор баара…

Туох эрэ ситим баар курдук. Онтон кинилэр, икки Хабырылла, биир дойдулаахтара, хаһан да сотуллубат ситимнэрэ буолар.

Манньыаттаах Уола төрөөбүт өтөҕөр баар балаҕана кэми- кэрдиини билиммэккэ билигин да турар дииллэр. Мас үйэтэ суох тутуу. Ол да буоллар ,чиӈ ыаллар тутуулара үйэлээх эбит. Мэӈэлэр сөпкө өйдөөн, ити биир Улуу киһилэрин дьиэлээтэр дьиэтин билэллэрин ааһан, ол ону өссө да турдар диэн саныыллара саамай сөп.

Масаха Мэхээс кэпсээбитин тэлэбиисэргэ көрбүтүм, истибитим. Эдэр киһи толкуйа, уруккуттан саҕалаан билиӈӈигэ дылы, өссө ааһа баран, кэнэҕэһин да турдун диэн далааһыннаах санаатын толорутук өйдөөбүтүм. Ити кыра ылтаһын оҕотунан буолбакка үйэлээх, иэннээх, сабардамнаах кырыыһа куупал буолара буоллар бэрт да буолуо этэ…

Бэҕэһээ Намӈа Майалар — Дмитрий Ходулов аатынан норуодунай тыйаатырын саҥа сэргэх үлэтин көрдүм. Испэктээкил аата “ Манньыаттаах Уола”.  Дэлби ыраах айантан сылайбытым таайан дуу, аны киэҥ саҥа култуура уораҕайын сылааһыгар, сымнаҕас кириэһилэҕэ лоп бааччы олорон “нук” гыныахха сөбө да, толору көрдүм. Испэктээкил биир күдьүс барда. Артыыстар бэркэ оонньоотулар. Тас да көрүҥнэрэ табыллан наардаммыт.

Аҕыйах сыллааҕыта, биһиэхэ, Хаандыгаҕа, бастакытын “Лоокуут уонна Ньургуһун” испэктээкил турбута. Саха дьоно сэргэхсийбиппит. Испэктээкили кылгас кэмҥэ салайан, Александра Скрябина туруорбута. Оонньуур артыыстарын онтон-мантан хомуйбута. Ол иһигэр миигин уулуссаттан тутан ылан кытыннарбыттара. Бэрт сэргэх тэрээһин буолан ааспыта. Ол испэктээкилбитин билигин да саныыбыт.

“Лоокуут уонна Ньургуһун” бастакытын диэтим. Бүтэһигин диэбэтим.

Биһиэхэ аныгылыы култуура дьиэтэ суох. Намӈа саҥа баар. Майаҕа саҥардыы тутуллан киирбитэ. Онон буоллаҕына, биһиги да уочараппыт чугаһаата ини… Лоокуут Көстөкүүн бэҕэһээ  Баһылай Никииппэрэп буолла. Оччолорго эдэр киһини оонньообута, бэҕэһээ оҕонньору. Бэркэ оонньоото. Кини итинник оруолу кэбэҕэстик кыайар киһи. Куоста бэркэ ыллыырын билэбин. Оҕонньор киһи уолугар анаан ыллаабыта буоллар. Сахалыы тойугу…

Спиридон Григорьев куруук үчүгэйдик оонньуур. Тас көрүӈмүт  онно анаан төрөөбүт курдук.

Манньыаттаах Уолун Станислав Иванов оонньоото. Оруолун кыайа-хото тутта. Ыраахтан, саалаттан көрөргө астык көстүү, бу Манньыаттаах Уола сылдьар диэн.

Сыана иһигэр толугураһыы суох. Барыта орун оннугар. Ол барыта артыыстар уопсай үлэлэрин сүрүн ситиһиитэ буолла.

Масаха куруук баар. Саҕалааһыны кини арыйбыта. Бүтэһик быыһы кини сапта. Барыта сөптөөх. Өссө киһи үөрэрэ Манньыаттаахпыт сыдьаана манна кэлэн барбыта сонун көстүү. Саха дьоно маны куруук кэтэспит, бу билигин көрбүт уонна өссө дьиҥнээҕин кэтэһэ көрөр баҕа санаалара буолуохтаах.

Бэйэм сыыппараҕа кыра дьоҕурдаах буоламмын биири бэлиэтии көрбүппүн суруйуум дуу. Гаврил Никифоров 1871 сыллаахха төрөөбүтэ. Онтон кини биир сыл иннинэ Улуу Ленин төрөөбүтэ. Ленин сэтинньи сэттэ күнүгэр Өрөбөлүүссүйэни оӈорбута. Онтон ол күн Манньыаттаах Баһылай уол оҕото Хабырылла төрөөбүтэ.

Ыстапаан Никииппэрэп