Модун санаалаах, дуулаҕа тулуурдаах саха Далбар Хотуна

Кинини саха байыастара «Сырдык» диэн позывнойунан билэллэрэ, ол эрээри атыттар сатаан ааттаабакка, «медвзвод» диэн ыҥыраллара. Кини бойобуой суола – бу саха дьахтарын сөҕүмэр күүстээх, дуулаҕа тулуурдаах, олоххо дьулуурдаах, бэйэтин дьыалатыгар муҥура суох бэриниилээх буолуу холобура.

Билигин Анна Сорокоумова төрөөбүт дойдутугар оскуолаҕа миэдигинэн үлэлиир. Биһиги кинини кытта байыаннай дьайыыга кыттыытын, билиҥҥи олоҕун туһунан кэпсэттибит.

Анна Ильинична байыаннай дьайыыга барыан иннинэ элбэх сыл доруобуйа харыстабылын тиһигэр медсестранан үлэлээбитэ. Онно бастакы көмөнү оҥорууга баай уопуту ылбыта, хас биирдии ыарыһахха болҕомтолоохтук, амарахтык сыһыаннаһара. Кини байыаннай дьайыы саҕаламмытыгар туора туран хаалбатаҕа, дууһатын ыҥырыытынан бигэ санааны ылыммыта. Аһыныгас сүрэхтээх сүҥкэн уопуттаах миэдик, хас күн аайы төрөөбүт дойдуларын туһугар олохторун кэрэйбэккэ, өлөр-тиллэр икки ардынан сылдьар байыастарга наадатын өйдөөбүтэ.

Эйэлээх олоххо күннээҕи үлэтин хаалларан, биһиги байыастарбытыгар көмөлөһө диэн, инники кирбиигэ барбыта. Кини бэйэтин олоҕун кэрэйбэккэ, олох икки, өлүү икки ардыларынан байыастар тыыннарын быыһыыр сырдык суолу тутуспута. Инники кирбиигэ күүстээх буулдьа-буурҕа аннынан бааһырбыттарга бастакы көмөнү оҥороро, бэйэтиттэн икки-үс төгүл бөдөҥ байыастары дьарамай санныгар сүгэн таһаарара.

Кытаанах быһаарыныы

Анна Сорокоумова Чурапчы нэһилиэгэр Васильевтар дьиэ кэргэттэригэр бастакы оҕонон күн сирин көрбүтэ. Ыал улахан оҕото буолан, ийэ-аҕа сүрүн, тутаах көмөлөһөөччүтэ, дьиэ ис-тас үлэтиттэн толлубат, кыайыгас-хотугас, араас боппуруоһу быһаарсар буола улааппыта. Дьоҥҥо көмөлөһөр санаалаах, амарах дууһалаах кыыс 1989 сыллаахха С. Орджоникидзе аатынан Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ училищетын биэлсэр салаатын ситиһиилээхтик бүтэрэн, сааһын тухары мэдиссиинэ эйгэтигэр бэриниилээхтик үлэлээбитэ. Байыаннай дьайыы саҕаламмытын кэннэ, арай биир күн, дойдутугар, Чурапчыга үлэлии сырыттаҕына, байаҥкамааттан «миэдиктэр наадалар!» диэн күлүбүрэс тыллаах ыҥырыы кэлбитэ. Онно Анна сүрэҕэ ытырбахтаабыта, амарах бэйэтэ толугуруу тэппитэ. Ол күнтэн ыла ону эрэ саныы сылдьар буолбута.

Байыаннай дьайыы бэтэрээнэ улуус патриотическай тэрээһиннэригэр, нэһилиэгин уопсастыбаннай олоҕор көхтөөхтүк кыттар, оскуолаларга сылдьан хорсун быһыы уруоктарын ыытар.

Хас да күн сыта-тура толкуйдаан баран, онно тиийдэхпинэ, элбэх киһини быыһыам диэн санаа үүйэ-хаайа туппута. Бардахпына эрэ сатанар диэн быһаарынан, чугас дьонугар, ийэтигэр уонна оҕолоругар эппитэ.

«Байыаннай дьайыыга барарым туһунан ийэбэр уонна оҕолорбор эппитим. Мин хайдах эрэ доруобуйабынан медосмотру ааспатым буолуо дии санаабытым, ол эрээри аһардыбыттара. Биллэн турар, бастаан дьонум байыаннай дьайыыга барарбын утарсыбыттара. Биһиэхэ бэтэрээ госпиталларга үлэлии бараҕыт диэбитэрэ. Онон дьоммун бэтэрээ сылдьабыт, улахан куттала суох диэн уоскуппутум», — диэн кэпсиир Анна Ильинична.

Байыаннай дьайыыга айан

Анна Ильинична байыаннай дьайыы буола турар сиригэр хайдах айаннаан тиийбитин туһунан бу курдук кэпсиир: «Саха сириттэн ким биэлсэр, ким медсестра, ким санитарка — аҕыс буолан барбыппыт. Оренбург уобалаһын Тоцкое сэлиэнньэтигэр үөрэтэр-артиллерийскай полигоҥҥа икки нэдиэлэлээх үөрэҕи ааспыппыт. Онно дьэ, байыаннайдары, сэбилэниилээх күүстэр тиэхиньикэлэрин илэ харахпытынан көрбүппүт. Атырдьах ыйын 17 күнүгэр буойаһынан Ростовскай уобалас Колушкино сэлиэнньэтигэр икки күн айаннаан тиийбиппит. Быраҕыллыбыт таҥара дьиэтигэр түһэрбиттэрэ, онно салгыы байыаннай-тактическай бэлэмнэниини ааспыппыт. Ким ханна түбэспитинэн, сыыйа Украинаҕа ыыталаабыттара, мин Луганскай уобалас Рубежнай куоратыгар 1‑кы батальоммун кытта 6 улахан «Урал» массыынанан түүннэри-күнүстэри хас да күн айаннаан арыы тыаҕа тиийбиппит. 36‑с мотострелковай полка 1‑кы батальонугар биэлсэринэн анаммытым. Ханна тиийдэрбит, медпууннары хара бастакыттан бэйэбит тэринэрбит, байыастарга аптечканы оҥосторго, бэйэҕэ бастакы көмөнү оҥорорго тиһигин быспакка үөрэтэрбит. Ол быыһыгар ыалдьыбыт дьоммутун уонна олохтоохтору эмтиирбит».

Инники кирбиигэ

Нэдиэлэ ааспытын кэннэ Кременнойга 2 биэлсэри, 3 санитары артиллерийскай ротаҕа ыыппыттар, онно «Дьокутаат» диэн позывнойдаах байыаннай миэдик үөрэппит. Олус кытаанах, наар инники кирбиигэ сылдьыбыт киһи буолан, улахан уопуттаах эбит. Онно дьахталлар икки буолан тиийбиттэр. Анарааҥҥыта биһиги киһибититтэн икки төгүл улахан дьахтар эбит. Бастакы сүрэхтэниини манна ааспыттар, күүстээх ытыалааһыҥҥа түбэспиттэр. «Бастаан көрөн турдахпытына, олорор дьиэҕэ снаряд кэлэн түспүтэ, хата, ол дьиэ кураанах этэ. Ол курдук, снаряд кытыастар ардаҕа тохтуурун 1 чааһы быһа блиндажка кэтэспиппит. Сарсыҥҥы күнүгэр биһигини кэлимэҥ диэбиттэрэ, түүнү быһа ытыалаабыттара», — диэн ахтар миэдик.

Урут сэрии диэни билбэтэх, бааһырбыт дьону көрбөтөх киһиэхэ бастаан олус ыарахан этэ, араас бааһырыыны ылан элбэх байыас кэлэрэ диэн кэпсиир Анна: «Бааһырбыт уолаттар, төһө кыалларынан, туттуна сатыыллара, биһигиннээҕэр ордук тулуйаллара. Кинилэр кытаанах санаалара сөхтөрбүтэ. Психологическай өттүнэн, маны барытын бэйэм нөҥүө ыыппакка кыһалларым. Киһи хайыы үйэ муҥур уһугар тиийбитин көрөҕүн эрээри, кини олоҕун быыһыыр туһугар муҥутуурдук үлэлии, өйө да суох сытар буоллахтарына, кэпсэтэ, өлүүгэ бэриммэттэригэр көрдөһөҕүн, манна наадаҕын, дьиэҕэр күүтэллэр диэн эрэли үөскэтэ сатыыгын».

Санаа күүһэ уонна тулуур

Анна элбэх бааһырбыт байыаһы көрбүтэ, кинилэр тулуурдара кинини олус сөхтөрбүтэ. «Бааһырбыттары элбэҕи көрдөҕүм дии, киһититтэн эмиэ тутулуктаах. Ким эрэ олох тулуурдаахтык ылынар, ким эрэ ыһыы-хаһыы, ону барытын түргэн-тарҕан соҕустук көрөн быһааран, анал эмтэри биэрэн уоскутаҕын. Үксүлэрэ болевой шокка киирэллэр, мин биир байыастан сөхпүтүм, атаҕын миинэҕэ эстэрбит этэ, ол эрээри биирдэ да ынчыктаан көрбөккө, госпитальга тиийбитэ. Киһи санаата күүстээх, дуулаҕа тулуурдаах буоллаҕына, ыарыыны да кыайар эбит дии санаабытым».

Өбүгэлэрэ араҥаччылаан

Анна, уруккуттан даҕаны сахалыы майгыбынан сиэри-туому, айыыларым итэҕэллэрин тутуһан кэллэҕим дии, ол эрээри байыаннай дьайыыга тиийэн баран, онтум өссө күүһүрбүтэ диэн кэпсиир: «Онно тиийэн баран, Айыыларбар итэҕэлим күүһүрбүтэ, өбүгэлэрим үтүөлэринэн тыыннаах кэлбитим. Онуоха икки түгэни кэпсиим. Инники кирбиигэ киириэм иннинэ, арай, түүн утуйа сатыы сыттым. Ол сыттахпына, көхсүбүн ким эрэ таарыйда, имэрийэр курдук гынар. Соҕотохпун… Онно кутуйах элбэх, тыаһыыллар, сүүрэллэр. Бастаан утаа кутуйах дуу дии санаан баран, олох атыннык, киһи имэрийэрин курдук санаатым. Тоҕо эрэ олох кутамматым, төттөрүтүн, уоскуйан хааллым уонна өссө нуктаан ыллым. Кэнники эбээм кэлэн уоскуппут быһыылаах дии санаабытым. Иккис түгэн: санитарка массыынанан 5 бааһырбыт байыаһы (икки танкист улаханнык уокка сиэппиттэр, майорбут эмиэ атаҕар бааһырыылаах) госпитальга илтибит. Тыа быыһынан айанныыбыт, иҥнэл-таҥнал түһүү, суолбут дьаабы, аны дроннар эккирэттилэр, тыас-уус ынырык. Мин испэр эмиэ Айыыларбыттан көрдөспүтүнэн бардым. Хата, этэҥҥэ тиийбиппит. Онно эмиэ араҥаччылыыллар эбит дии санаабытым. Сэриигэ саамай ыарахана — тааҥканан улахан ытыалааһыҥҥа түбэһии. Тыаһа-ууһа ынырык, сир-халлаан биир кэм дьигиһийэн олорор, ол кэннэ туох да хаалбат, үлтү ытыллар. Тыыннаах кэлбиппэр махтанабын!» — диэн Анна Ильинична ол кэмин ахтан-санаан ааста.

Дойдуга төннүү

Ааспыт сыл от ыйыгар Анна дойдутугар бастакы уоппускатыгар кэлбитэ. Кэлээт доруобуйаны чөлүгэр түһэрэр кииҥҥэ эмтэммитэ. Анараа төннөн кэлиэ диэннэр кэтэспиттэр, онон байыаннай дьайыыттан бүппүтүн туһунан бирикээһи биэс ый буолан баран биирдэ таһаарбыттар. Билигин кини төрөөбүт дойдутугар ийэтин кытары олорор. «Бастаан кэлбиппэр олус ыарахан этэ, онно чугас дьонум улаханнык көмөлөспүттэрэ, — диэн кэпсиир. — Түгэнинэн туһанан, убайбар Захар Петровичка, саҥаспар Августина Васильевнаҕа, эмтээбит бырааспар Александр Егорович Макаровка, чугас аймахтарбар улахан махталбын тиэрдэбин. Миэхэ ол кэмнэргэ өйөбүл наһаа наада этэ».

Байыаннай дьайыы бэтэрээнэ улуус патриотическай тэрээһиннэригэр, нэһилиэгин уопсастыбаннай олоҕор көхтөөхтүк кыттар, оскуолаларга сылдьан хорсун быһыы уруоктарын ыытар. Саха дьахтара аал уоту араҥаччылааччы, иэримэ дьиэни иччилээччи эрэ курдук өйдүүр буоллахпытына, Анна Ильинична олоҕун устуоруйата — эр дьону кытары тэҥҥэ Аҕа дойду көмүскэлигэр турунар, ууну-уоту ортотунан ааһан, дьон олоҕун быыһыыр кыахтааҕын көрдөрөр.

ХААРТЫСКА А.И. СОРОКОУМОВА ТУС АРХЫЫБЫТТАН.