Олох очурдара: Анюта дьылҕата

Күн-дьыл ааһара түргэнин! Тыһыынчанан сылларга бириэмэ модун өрүс сүүрүгүнүү биир кэм устар, мөлүйүөнүнэн дьон төрөөн, олорон, үлэлээн-хамсаан, кырдьан баран, өллөхтөрө. Кырдьартан, өлөртөн куоппут киһи суох. Ол эрээри, хас биирдии киһи сааһырыы ыллыгар үктэнэн баран, ити курдук саныыра буолуо…

Соторутааҕыта эрэ оскуолаҕа үөрэнэр, олохпут барыта иннибитигэр курдуга ээ… Отучча сыл ааһа охсубут. Үөрэнэн, үлэлээн, ыал буолан, оҕо-уруу тэринэн, улахан киһи бурҕалдьытын кэттиҥ да, өтөрүнэн төлөрүйбэккин. Бүппэт үлэ, күннээҕи түбүк, оҕолору иитии, дьиэлэнии кыһалҕата… Ол бурҕалдьыны кэтэн баран, оҕус миэлиҥсэ суорунатын соһорун курдук, инниҥ хоту дьүккүйэргин эрэ билэҕин, олоҕуҥ суоруната эргийэр да эргийэр…

Биирдэ өйдөммүтүҥ, оҕолоруҥ улааппыттар, оттон эн бэлиэр сааһырыы боруогар үктэммиккин, олоҕуҥ үтүөтэ ааспыт курдук буолар. Ханналарый, эдэр сааһыҥ балысхан баҕалара, ыраас ыралара, хаһан эрэ тиийиэхтээх хаарыаннаах хампа кытылларыҥ?

Бу кэрдиис кэмҥэ киһи олорбут олоҕун эргиллэн көрөр. Бэйэтин уонна үөлээннээхтэрин олорбут олохторун тэҥниир, ырытар. Олоҕун амтана, таптала тиийбэт буоллаҕына, били нуучча өһүн хоһооно этэринии, “ойоҕоһугар абааһы кыбыллан”, сүүрбэччэ сыл олорбут холооннооҕуттан тиэрэ хайыһан, атыны, эдэри, бу олох минньигэс амтанын амсатары көрдүү барар…

Эдэр эрдэҕинэ, киһи ымсыыра көрөр кыыһа этэ ээ. Төрөппүттэрэ да дьон сиэринэн олорор ыал этилэр. Чэ, оҕолоро эрэ этэҥҥэ буоллуннар..

Чэ, ити хааллын. Орто олук сиэринэн, олох олорон кэллэхпит. Ким хайдах сатыырынан. Хомойуох иһин, сорохторбут бу дьоһун сааска тиийбэтилэр даҕаны… Сорохтор очурга оҕустаран, араас дьылҕаланнылар. Тоҕо эбитэ буолла?

Киһи хараҕар быраҕыллар дьүһүннээх кыыс этэ

11‑с кылааһы оруобуна отут буолан бүтэрбиппит. Биһиги оскуолабытыгар интэринээт баар буолан, ыаллыы нэһилиэк оҕолоро кэлэн, 10‑с кылаастан үөрэммиттэрэ.

Хап-харанан арылыччы көрбүт, кыаһаан сирэйдээх, хойуу суһуохтаах Анюта киһи хараҕар быраҕыллар дьүһүннээх кыыс этэ. Ону тэҥэ, волейболлуур, хайыһардыыр буолан, уолаттар харахтарын далыгар тута киирбитэ.

Хаһан да, ханна да “саҥа кыыс”, “саҥа уол” интэриэһи тардар. Ол сиэринэн, Анюта элбэх бокулуонньуктаммыта. Кинини көрөөрү, волейбол күрэхтэһиитигэр көрөөччү лаппа эбиллибитэ. Хайыһар куруһуогар да сурутааччы элбээбит сурахтааҕа. Таансыга туора-маары хаамтарбакка, билсэ сатааһын, үҥкүүгэ ыҥырыы, саппыыска суруйуу ханна барыай? Ол эрээри, кыыс кими да чугаһаппат курдуга.

Этэргэ дылы, элбэхтэн биири талан, Саҥа дьыл киэһэтигэр Анюта сүрэҕэ кимиэхэ чугаһа биллибитэ. Атын ыаллыы сэлиэнньэттэн кэлэн 11‑с кылааска үөрэнэр, эмиэ спортсмен Оппуонньаны кытта Саҥа дьыллааҕы биэчэргэ бииргэ үҥкүүлээбиттэрэ, сиэттиһэн сылдьыбыттара. Биир интэринээккэ олорор буоллахтара, арааһа, кистээн сылдьыбыттара да ырааппыт быһыылааҕа.

Олохтоох уолаттар, тоҕо эрэ өһүргэнэн дуу, күнүүлээн дуу, уолу хараҥа муннукка хаайан, “быһаарсыбыттарын” түмүгэр, оскуолаҕа аҕыс айдаан тахсыбыта. Уолу кырбаабыттар, сыҥааҕын тосту охсубуттар, онон балыыһаҕа киирбит. Милииссийэлэр тахсан, доппуруос бөҕөтүн ыытан, сэлиэнньэбит иһэ оргуйан олорбута. Кырбаабыт уолаттар уонна кинилэр төрөппүттэрэ буруйга-сэмэҕэ тардыллыбыттара, онон Анютаҕа интэриэс тохтообута. Уол оскуолатын бүтэрэн, университекка физкултуура салаатыгар туттарсан киирбитэ. Анюта да онно киирэргэ бэлэмнэнэрэ.

Бастаан барыта санаа хоту буолан испитэ

Анюталаах Оппуонньа уһата-кэҥэтэ барбакка, кыыс 2‑с кууруска үөрэнэ сырыттаҕына, холбоспуттара. Ыксаабыттарын төрүөтэ да биллибитэ — сайын дойдуларыгар сыбаайба оҥорбуттарыгар, кыыс номнуо улахан истээҕэ.

Эдэр ыал утуу-субуу икки оҕоломмуттара, кыыс онтон сылтаан буолуо, үөрэҕин бырахпыта. Оппуонньа үөрэҕин бүтэрбитигэр, куоракка дьиэтэ-уота суох сылдьан, муннукка-ханныкка кыбылла сатаабакка, кыыс дойдутугар тахсан, олохсуйбуттара. Уол физкултуура учууталынан, кыыс ыччат лиидэринэн үлэлээбиттэрэ. Барыга көхтөөх буоланнар, нэһилиэк уопсастыбаннай олоҕун, ыччаттары сэргэхсиппиттэрэ. Оҕолоро эбээлээх-эһээлэригэр сылдьар буолан, киэһэ аайы спортсаалаҕа эбэтэр кулуупка баран, эрчиллэллэрэ, волейболлууллара. Кулуупка да тэрээһин элбэҕэ. Онон ол сылларга нэһилиэк тутаах ыаллара буола түспүттэрэ.

Уларыйбыт курдуга…

Ол кэмҥэ биир сайын кылааһынан көрсүһэ сылдьан, Анюталаахха барыахха диэн сүбэлэһэ охсоот, матасыыкылларынан ыаллыы дэриэбинэҕэ элээрдэн тиийбиппит. Анюта сонообут, хайдах эрэ бэйэтин көрүммэт буолан хаалбыт этэ. Эбиитин инники тииһэ түспүт, табахтыыр буолбут. Хотоҥҥо ынах ыы сылдьыбыта эбитэ дуу, кирдээх ырбаахылаах, тобуга уунан хаалбыт ыстааннаах, олбуорун ааныттан тахсан кэлбитигэр, хайдах эрэ атыҥырыы санаабытым.

Эдэр ыаллар Анюта дьонугар олорор буоланнар, спортивнай саалаҕа баран, олоро түспүппүт. Эһиилигэр бэрт хобдох сурах тиийэн кэлбитэ — Оппуонньа атын дьахтарга иирэн, куоракка көһөн барбыт үһү диэн. Соһуйан эрэ хаалбыппыт. Кинилэр саҕа таптаһар дьон суох курдуктара. Дьиҥнээхтии туох буолбутун билбэппит, ол эрээри, уол барбыта барбытынан, бэл, оҕолорун кытта да билсибэт дииллэрэ. Бу кэнниттэн Анюта олоҕор сатамматаҕа. Оҕолорун соҕотоҕун иитэ сатаан баран, иккистээн кэргэн тахса сылдьыбыта эрээри, ол киһитэ иһэр, илиитин көтөҕөр, урукку эригэр күнүүлүүр сурахтааҕа. Устунан кыыспыт эмиэ иһэр буолбут үһү диэн истибиппит.

Эмискэ көрсө түспүтүм

Үлэбинэн командировкаҕа бара сылдьан, эмискэ Анютаны көрсө түспүтүм. Мунньах кэнниттэн, чуо миэхэ биир дьахтар тиийэн кэлбитэ. Кыырыктыйбыт баттахтаах, мар-сар таҥастаах, харааран хаалбыт, испит сирэйдээх, быһата, “аһыыра-иһэрэ” тас дьүһүнүгэр көстө сылдьар.

— Бирибиэт! — диэтэ.

— Дорообо! — диэтим уонна тоҕо билэр киһи курдук туттарый диэн дьиибэргээтим.

— Ээ! Билбэтиҥ дуо, Анютабын дии… — диэтэ уонна дьиэс-куос тутунна.

Олус соһуйдум, туох да диэхпин булбатым.

— Ээ, манна бааргын дуо? — диэн кэпсэтиини саҕалаабыта буоллум, билбэтэхпиттэн кыбыһынным. Ол да буоллар, кэпсэтии тимэҕэ сөллүбэтэ. Санаабар, бу Анюта буолбатах, атын киһи турар. Аҕыйах тылынан бэйэтин туһунан кэпсээтэ. Оҕолорун туһунан кэпсииригэр, сирэйэ сырдаан ылбытын бэлиэтии көрдүм. Кыргыттара номнуо үлэһиттэр, улахан кыыһа ыал эбит.

Бүтэһигэр, харчы көрдөөбүтэ. Хата, улууска барарбар, кумааҕы харчыны устубут буоламмын, биир тыһ. солк. ылан туттаран кэбиспитим. Хайдах эрэ илиитэ салҕалыар диэри үөрбүтэ, хараҕа сүүрэлэс буолбута, тииһэ суох айаҕын ыттатан, баһыыбалаан баран, бэрт түргэнник баран хаалбыта. Арааһа, маҕаһыын диэки бардаҕа…

Бу кэнниттэн санаам түспүтэ, элбэҕи эргитэ санаабытым. Анюта дьылҕата тоҕо итинник салалынна? Бэйэтэ буруйдаах дуу, дьылҕата итинник дуу? Биир таҥнарыыттан тэмтэрийэн, бүдүрүйэн баран, өрүттүбэтэх буоллаҕа. Оппуонньатын таптыыра бэрт эбитэ дуу? Эдэр эрдэҕинэ, киһи ымсыыра көрөр кыыһа этэ ээ. Төрөппүттэрэ да дьон сиэринэн олорор ыал этилэр. Чэ, оҕолоро эрэ этэҥҥэ буоллуннар…

Нарыйа Арыылаахаба.

ХААРТЫСКАНЫ ОҤОҺУУ ӨЙ ОҤОРДО