От ыйын 16 күнэ: тугу гынабыт, туох бобуулааҕый, билгэлэр

Норуот халандаарынан от ыйын 16 күнэ – Маак күнэ. Оттон Таҥара дьиэтин үгэһинэн бу күн сибэтиэйдэр Мокий уонна Марк хорсун быһыыларын ахталлар.

От ыйын ортото – сайын муҥутуур кэмэ, айылҕа ситэр-хотор, күүһүн ылар кэмэ. Өбүгэлэрбит бу күнү ураты кэтээн көрөллөрө, сиэрин-туомун толороллоро.

Тугу гынабыт?

Маак сибэккини уонна эмтээх оттору хомуйуу. Мокий уонна Марк күнүгэр хомуллубут от-мас ураты эмтээх күүстээх диэн ааҕаллара. Маннык от-мас утуйбат буолууттан уонна куһаҕан түүлтэн харыстыыр диэн итэҕэйэллэрэ.

Сиэр-туом килиэбин астааһын. Дьахталлар уонна оҕолор хонууга тахсан маак төбөтүн хомуйаллара. Бу ураты сиэр-туом этэ. Маак харыстыыр күүстээх диэн өйдөбүл баара. Боруок анныгар ыһыллыбыт маак туораахтара абааһыны киллэрбэт дииллэрэ. Оттон сиэмэтинэн бөрүөк иһигэр куталлара уонна өлбүт дьону ахтан хааһы буһараллара. Дьиэ хаһаайкалара булгуччу маактаах бөрүөктэри астаан, ыалларыгар, айан дьонугар түҥэтэллэрэ. Бииргэ аһааһын дьиэ кэргэни сомоҕолуур дииллэрэ.

Саҕаламмыт дьыаланы түмүктээһин. Бу күн кыра-хара дьыалалары, тиэргэни, хотону бэрээдэктииргэ табыгастаах. Ол эрээри, саҥа, улахан бырайыактары саҕалыырга табыгаһа суох.

Үргэл сулустары көрүү. Киэһэ аһаҕас сиргэ тахсан, Үргэл сулустары көрөр үгэс баара. Бу түүн сулустар сиргэ ордук чугаһыыллар, онон Үргэлгэ эппит баҕа санааҥ булгуччу туолар диэн итэҕэйэллэрэ.

Булчуттар билгэлэрэ. Өскөтүн түүн чаҕылхай, Үргэл сулустар ыраастык көстөр буоллаҕына, булчуттар тыаҕа киирэллэрэ – бултарыгар табыллыыны түстүүрэ. Оттон былыт саппыт буоллаҕына, мунан хаалыахпыт, кыылга-сүөлгэ түбэһиэхпит диэн куттанан, булду тохтотоллоро.

Тугу гынар бобулларый?

Ыарахан үлэ, ордук ходуһаҕа үлэ. Маак күнүгэр от үлэтинэн дьарыктанар бобуллар: бугул быраҕар, кыраабылынан мунньар көҥүллэммэт. Өбүгэлэрбит оту буорту гыныахха сөп диэн сэрэнэллэрэ.

Саҥа дьыаланы саҕалыыр сатаммат. Ханнык баҕарар улахан саҕалааһын бу күн табыллыбат диэн ааҕаллара.

Этиһэр, куһаҕаннык саҥарар-иҥэрэр бобуллар. Бу күн кыыһырсыы, мөҕүттүү дьиэ кэргэҥҥэ ыарыыны ыҥырыан сөп диэн куттаналлара.

Бурдугу тоҕор эбэтэр килиэбинэн оонньуур табыллыбат. Оонньуур-күлэр киһи дьиэтигэр аччыктааһыны ыҥырыан сөп.

Кими эрэ албынныыр – улахан алҕас. Албынчык бэйэтин тылыгар бутуллан, ситиһиититтэн матыа диэн өйдөбүл баара.

Бу түүн түһээбитин туолар

Бу түүн көрбүт түүл билгэлээх буолар, ону өйдөөн хаалыахтааххын, ол эрээри кимиэхэ да кэпсиэ суохтааххын дииллэр.

Сиппит-хоппут маактаах ыраас хонууну көрөр – олох ыарахан кэрдиис кэмэ ситиһиилээхтик түмүктэнэрин бэлиэтэ.

Ыраас ууну иһэр, сиигинэн суунар – үтүөрүүнү, доруобуйа тупсуутун түстүүр.

Тумаҥҥа мунар – баар балаһыанньаттан тахсар суол көстө илигин бэлиэтэ.

Сиэмэни ыһар – чугас дьоҥҥор үөрүүнү аҕалыы.

Күн-дьыл билгэтэ

Бу күнү кэтээн көрүү сайын бүтүүтүн уонна күһүн хайдах буолуоҕун таайарга олус чопчу диэн ааҕыллара.

• Сарсыардааҥҥы хойуу сиик күн ортотугар диэри турдаҕына, уһун, сылаас, сымнаҕас күһүнү, хойукку бурдук үчүгэй үүнүүтүн кэрэһэлиир.
• Тыал хайысхатын сууккаҕа хаста да уларытар буоллаҕына, сайын бүтүөр диэри күн-дьыл уларыйымтыа, кураан уонна ардах хардары-таары буолуо. Арҕааттан үрэр тыал уһун ардаҕы аҕалар.
• Мэкчиргэ уһуннук, дорҕоонноохтук саҥардаҕына – сылаас буолуо, бурдук үчүгэйдик үүнүө. Оттон тыа иһэ чуумпу буоллаҕына, этиҥнээх ардах кэлэрин сэрэтиэн сөп.
• Кымырдаҕастар күүскэ үлэлииллэр, уйаларын аана аһаҕас буоллаҕына – ардах түспэт. Оттон уйаларын аанын бүөлүүр буоллахтарына – күүстээх ардах түһүө.