«Саха сирэ» хаһыат бүгүн тугу суруйда?

“Анаабыр алмаастара” хампаанньа Анаабыр улууһугар табаһыттартан саҕалаан спортсмен оҕолор кэлиилэригэр-барыыларыгар тиийэ көмөлөһөр.

Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн бу курдук көмөлөһөр бырамыысыланнас хампаанньата баара дуу, суоҕа дуу? — диэн туран, дириэктэр, “Үлэ киһитэ” бириэмийэ хаһаайына Роман Туприн тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар бөдөҥ хампаанньалар көмөлөһө туралларыгар баҕа санаатын тиэртэ. “Табаһыттарбыт үксүлэрэ эдэрдэр, бары хаһаайыстыбаларын туһугар ис сүрэхтэриттэн кыһанан үлэлииллэр. Килиимэппит да уларыйан эрэр. Урут хаһан да суор диэн суоҕа, аны бу көтөр элбээн эрэрэ тугукка охсуулаах” диэн бүгүҥҥү хаһыакка Анаабыртан кимнээх кэпсэппиттэрин суруналыыс Женни Стрюкова матырыйаалыттан билиэххит.

Амма улууһун урбаанньыттара Саха сиригэр бэйэ бородууксуйатын оҥорон таһаарыыга биир бастыҥ холобурунан буолаллар. Кинилэр үлэлэрин түмүгэ — биирдиилээн дьон дьарыга эрэ буолбакка, улуус социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын биир сүрүн тирэҕэ. Ол соторутааҕыта буолан ааспыт “БиисинэсЭКСПО‑2026” быыстапкаҕа ырылыччы көһүннэ. Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах суолталаах быыстапка бастакы күнүгэр аммалар турар сирдэрэ атыылаһааччынан туола түспүтүн үгүс киһи бэлиэтии көрбүтэ чахчы. Амма мүөтэ, бурдуга, халбаһыта олох былдьаһыгынан атыыга барбыта диэтэххэ, омуннааһын буолуо суоҕа. Бу туһунан бүгүн “Амма бородууксуйата — бренд” диэн матырыйаалбар ааҕыҥ.

Горнай Солоҕонугар 1963 сыллаахха тутуллубут оскуолалара эргэрэн, саҥа тутууну туруорсаллар эбит. “Бу оскуолабыт аатын ааттаан кэлэн, үс киинэ уһулунна: “Тимир”, француз режиссера устубут “Рай” уонна бу күннэргэ режиссер Павел Ченянов “Кэрэҕиттэн бэлэхтээ” диэн киинэтэ. Мин соһуйан, “тыый, ол тоҕо чуолаан бу оскуолаҕа кэлэн киинэ усталларый?” диэн ыйыппыппар, баһылык Александра Александрова: “Оскуолабыт түннүгүн араамата кытта эргэ. Итинник эргэ дьиэни билигин булар саарбах. Ол иһин оскуолабыт барахсан былыргы кэми санатар араас киинэҕэ уһуллан, үйэтитиллэн эрэр”, — диэн быһаарда. Сиһилии Горнай нэһилиэктэрин олоҕун-дьаһаҕын туһунан бүгүҥҥү хаһыакка ааҕыҥ.

Идэтийбит асчыттар күөн көрсүһэр бырайыактарыгар биһиги уолбут ситиһиилээхтик тургутугу ааспыта. Ренат Агзамов, Константин Ивлев курдук аатырбыт асчыттар бырайыактарыгар ылбычча киһи тиийэн кыттар кыаҕа суох. Оттон Хамаҕаттаттан төрүттээх Владимир Герасимов манна хайдах тиийбитэй? Бүгүн кинини кытта суруналыыс Ульяна Захарова “Итии чэйгэ” кэпсэттэ.  Ааҕыҥ, сэргээҥ.

Бу турбаазаны хайдах булбуппун, баҕар, ким эмэ туһаныа дуу диэн, ыйан биэриим. Бастаан “2 ГИС” сыһыарыыттан “домики” диэн көрдөөтүм. Үгүстэрэ куорат иһигэр эбэтэр Кэҥкэмэ туһаайыытыгар бааллар. Ити эҥээргэ ыйыталаһан көрбүтүм, чаас эбэтэр икки чаас кэриҥэ айанныыр эбиккин. Аны ол күн кэпсэппит турбаазаларым “сезон бүттэ, сабылынныбыт” диэтилэр. Бүттүбүт. Күһүн, кыһын оччоҕо ханна барабыт? Санаабын түһэрбэккэ, син өр көрдөөн, “Яранга” диэн аадырыһы буллум. Ыйыллыбыт нүөмэргэ эрийэн кэпсэттим.

Бастатан туран, хаһаайынтан кэлбит дьону ханна түһэрэрин, олордорун-туруорарын, түһэр сир хайдах сылытылларын ыйыттым. Арай киһим “тоҥуоххут суоҕа, “яранга” курдук тордох ортотугар кулуһун оттуом, остуол, олоппос баар”  диэтэ. Мин “тордох иһигэр кулуһун…” диэни истэн баран, харахпар хайдах эрэ тыа быыһыгар туох да киһи сынньанар усулуобуйата суох сири ойуулаан көрдүм. Дьоммун хайдах эрэ ол кулуһун тула иттэ олороллорун “көрөн”, аһына санаат, аны ол “ярангабын” көрөөрү, куйаар ситимин хаһыстым. Дьэ, ол олорон тугу булан ылбыппын бүгүҥҥү хаһыаттан билиэххит. Ааҕыҥ, сэргээҥ.

“Кийиитим иллэрээ күн бэһис оҕотун этэҥҥэ төрөөн, сарсын тахсыахтаахтар. Уолум үлэтиттэн “отгул” ылан, дьонун аҕала барбыта. Бу үс эрэ хонуктаах оҕону бэрт ыксалынан манна таксыынан аҕалаары сылдьаллар. Сотору кэминэн сырыы, суол сабыллар. Ардахха, хаарга, муус килиэ халтарааҥҥа Өймөкөөн суолунан айанныыр олус кутталлаах. Бэл, сайын да куһаҕан этэ, таҥас сууйар дуоска курдук оллурдаах-боллурдаах. Сайын барарбар дэлби сахсыллан, кэһэйэн кэлбитим, сууккаттан тахса кэм устата айанныыгын. Хат дьахтар маннык сахсыллыа суохтаах ини? Таксыыстар барахсаттар хаһан да соҕотохтуу сылдьыбаттар, хастыы да буолан, көмөлөсүһэн, айанныыллар. Биһиги суолбут оннук уустук. Ол саҥа төрөөбүт оҕолоох дьахтары өссө ханнык таксыыс ылыа биллибэт… Онон олус долгуйан, куттанан олоробун, дьонум хайдах кэлиэхтэрэй диэн” Уус-Ньараттан Валерия Тимофеева бу боппуруоһу быһаарсарга көрдөһөн суруйбутун суруналыыс Ангелина Васильева тустаах салайааччылартан туоһулаһан билистэ. “Хат дьахтар куоракка түөртэ кырынар…” ырытыы – бүгүҥҥү хаһыакка.

Бэл, кыраны да иһии гипертония, инсульт сайдар кутталын улаатыннарар. Арыгы аан бастаан тымырдары кэҥэтэр (киһи ис-иһиттэн сылыйбыт курдук сананар), ол кэнниттэн бопторуохха сөп уонна организм убаҕаһы сүтэрэр (обезвоживание) кутталлаах турукка киирэр, сүрэх хойуу хааны икки төгүл улахан ноҕуруускалаах хачайдыырыгар күһэллэр. Сиһилии “Арыгылааһын — мэйии ыарыыта” диэн матырйаалыгар суруналыыс Надежда Егорова ырытыы оҥордо. Ааҕыҥ уонна сэргээҥ.