«Саха сирэ» хаһыат бүгүн тугу суруйда?

Бу күннэргэ тыа хаһаайыстыбатын боппуруостарын ырытар суруналыыс Женни Стрюкова Дьокуускайга эт сыаната төһө буолбутун көрө-истэ, “Сайсары” бааһынай ырыынагар тиийэ сырытта.

Өрөбүл күн диэтэххэ, дьон аҕыйах эбит. Соторутааҕыта буолан ааспыт “Ас-үөл — 2026” тыа хаһаайыстыбатын быыстапка-дьаарбаҥкатыгар ырыынак иһигэр, таһыгар толору киэптээн турбуттара ханна да суох. Таһырдьа отон, балык атыылааччылар эрэ тураллар. Куорат олохтоохторо үксүлэрэ төттөрү-таары хааман, сыананы үөрэтэн баран атыылаһар буолбуттар. Манна уруккуттан туран үлэлиир, өссө сэбиэскэй кэмнээҕи потребкэпэрээссийэ атыыһыттара этэллэринэн, эти улуустартан нэдиэлэҕэ иккитэ аҕалтараллар. Сүрүннээн, Мэҥэ Хаҥаластан, Амматтан кэлэр эбит. Эт сыанатыгар куруусчуттарга төлөһүү, эрбэтии, лабаратыарыйа анаалыһын сыанатын ороскуоттара барыта киирсэр дииллэр. Сотору өрүһүнэн сырыы сабыллыа турдаҕа. Маннык быыһык кэмҥэ уопуттаах атыыһыттар эрдэттэн бэлэмнэнэ сылдьаллара сөхтөрдө. Эбэ суола сабылыннаҕына атыылыыр эттэрин кыра-кыралаан хаһааммыттар” диэн суруйар суруналыыс. Дьэ уонна эт сыанатын сиһилии ырытыыны бүгүҥҥү хаһыакка ааҕыҥ.

Ханнык баҕарар суолталаах тэрээһиннэргэ эбэтэр бэлиэ бырааһынньыктарга биһиги, кини биир идэлээхтэрэ, суруналыыс Иван Ксенофонтов‑Силигиттэн икки “короннай” нүөмэрин хайаан да толороругар көрдөһөбүт. Бастакыта — “Хаарыан дьоннор, хаһыатчыттар…” бэйэтэ айбыт хоһоонун ааҕарын. Иккиһэ — саха норуодунай бэйиэтэ Иван Гоголев‑Кындыл тылларыгар, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, композитор Грант Григорян «Сахам сирэ барахсан» («Үрүҥ эһэ арҕаһыныы…» диэн тылларынан саҕаланар) ырыа. Дьэ, бу икки нүөмэри толордо да, биһиги Иван Ксенофонтовы-Силигини, кырдьык да, силигин сиппит курдук ылынабыт. Ытык суруналыыс “Хаарыан дьоннор, хаһыатчыттар…” хоһооно аны кинигэ буолан таҕыста. Биир эрэ буолбакка, иккис кинигэтэ сүрэхтэннэ. Бу тэрээһиҥҥэ саха бэчээтин, хаһыаттарын туһунан аһаҕас санаа атастаһыытын бүгүҥҥү хаһыакка ааҕыҥ.

Өймөкөөн улууһун Төрүт нэһилиэгэ сэбиэскэй кэмтэн ыла уонтан тахса араас омук олохсуйбут түөлбэтэ буолан, нууччалыы эттэххэ, “интернациональнай” нэһилиэгинэн биллэр. Ол курдук, манна 60‑с сылларга белорус, грузин, ньиэмэс, туркмен, узбек, казах, уо. д. а. араас омук дьоно саха кыргыттарын ойох ылан, силис-мутук тардан олохсуйбуттара. Атын сиртэн кэлбит киһи Давлюд, Чачуа, Столярчик, Каландаров, Кребс, Полищук, Кули курдук араспаанньалары сонургуу истэр буоллаҕына, нэһилиэк үгүс олохтооҕун бу төрүт аата-суола. Кинилэр хас биирдиилэрэ — нэһилиэк киэн туттар чулуу дьоно, хаһаайыстыба, оҕо-уруу, сиэн, быһата, сирдээҕи дьолу толору билэр сис ыаллар.

Кинилэртэн биирдэстэрэ Кыргызстан Өрөспүүбүлүкэтиттэн төрүттээх сахалыы куттаах нуучча киһитэ Александр Полищук — хаһыат бүгүҥҥү ыалдьыта. Кини ааҕааччыга табаһыт, мас ууһа, балыксыт быһыытынан арыллыаҕа.

“Быйыл сайын уот куйаас күн биир тохтобулга турдахпына, шортиктаах, оҥоһуу атахтаах (протезтаах) уол түргэн үлүгэрдик хааман кэлэн аттыбытыгар турда. Төлөпүөнүнэн кэпсэтэриттэн өйдөөтөххө, байыаннай дьайыыга сылдьыбыт уолаттарыттан ким кэлбитин, ким сураҕа суох сүппүтүн сураһар. Онтон тохтобултан тэйэ түһэн баран, эмиэ сымса бэйэлээхтик самокакка олордо. Мин хараҕым далыттан сүтүөр диэри көрөн турдум, миэхэ эмиэ да аһынар, эмиэ да хайгыыр санаалар элэҥнээн аастылар. “Элбэҕи да тулуйбут, ол эрэн, күүстээх санаалаах, олоҕу таптыыр да эдэр киһи эбит!”. Ити түгэнтэн сылтаан атаҕа илиитэ суох буолар дьылҕаламмыт дьону олоххо иккистээн төнүннэрэр аналлаах тэрилтэлэр үлэлэрин сырдатарга сананным” диэн туран суруналыыс Надежда Егорова “Ааттыын да «Эрэллэр» диэн матырыйаалыгар кимнээҕи сырдаппытын сиһилии ааҕыҥ.

Быйыл балаҕан ыйын 1 күнүгэр — Билии күнүгэр Арассыыйаҕа биир ураты айдаан таҕыста. Эдэр ийэлэр, үксэ блогердар, оҕолорун оскуолаҕа үөрэх дьыла аһыллар үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ илдьэллэригэр үтүктүспүт курдук, табыгаһа суохтук таҥныбыттар. Ону ааһан, хаартыскаҕа түһэн, киһиргии-киһиргии социальнай ситимҥэ таһаарбыттар. “Көрүҥ бу, хайдах курдук хорсун, көҥүл санаалаах, эдэр, кырасыабай эбиппитий? Көрүҥ, ымсыырыҥ!” диэбит курдук. Ийэлэр, чахчы, бары кырасыабайдар, эдэр көрүҥнээхтэр, быһыы-тутуу да мааны. Ол эрээри… Хайдах таҥныбыттарый? Кып-кылгас дьууппа, кииҥҥэ диэри аһаҕас уолук, куруһуба корсет, курдары көстөр таҥас, сиэккэ чулку уонна үрдүк хобулук, кыһыл уостаах хойуу макияж… Салгыы сиэр-майгы тиэмэтигэр суруналыыс Ангелина Васильева ырытыыта – бүгүҥҥү хаһыакка.

Кыстыкка киирии номнуо ыган кэллэ. Ону кытта гарааһа суох дьон массыынаны кыстатар сүрүн кыһалҕалара тирээн кэллэ. “Натааһа” суорҕан гараас хас да сылтан бэттэх кыһалҕаны быһааран кэллэ эрээри, аны вариатордаах массыынаны хайдах кыстатабыт диэн ыйытыы үгүс дьону мунаахсытар.  Суруналыыс Ульяна Захарова “Массыына барыта“суорҕан” анныгар кыстаабат” матырыйаала бүгүҥҥү күҥҥэ массыыналаах дьоҥҥо олус туһалаах матырыйаал бэчээккэ таҕыста. Ааҕыҥ, сэргээҥ.