Саха сирин норуоттарын чэй иһэр култуураларын бастакы бэстибээлэ ыытылынна

Орто дойдуга омук быһыытынан олорон ааһар Ытык дьылҕабыт өйдүүр өйбүтүттэн, тэбэр сүрэхпититтэн, талбалаах дьайыыларбытыттан быһаччы тутулуктааҕар бигэтик эрэниэхтээхпит. Төрүт култуурабыт сылааһыгар сыстыаҕыҥ. Кини ис дьиҥин, дириҥ суолтатын ситэри, толору өйдүөҕүҥ. Көх-нэм, көмөлтө оҥостуоҕуҥ. Ыйынньык, суолдьут гыныаҕыҥ. Аан дойду таһымыгар тахсарбытыгар, Ийэ дойду иитин эргийэрбитигэр ол баҕабыт — көмүс далаһабыт, дьаралыктаах тайахпыт, кынтайар кынаппыт буолуоҕа.

К.Д.Уткин-Нүһүлгэн

Бэс ыйын 7 күнүгэр Туймаада хочотун килбэйэр киинигэр Дьокуускай Эргэ куоратын туонатыгар Саха сирин норуоттарын чэй иһэр култуураларын бастакы бэстибээлэ буолан ааста. Бэстибээли көҕүлээччи — култуура эспиэрэ Кучу Туйаара.

Тэрийээччилэр — Ыалдьыттары көрсүү Ассоциацията ( Т.А.Тымырова), Саха сирин норуоттарын Ассамблеята (А.Г.Подголов), Саха сирин урбаанньыттарын «Саха сиригэр оҥоһулунна» Ассоциацията (О.Г.Григорьева), МАУК «Пааркалар уонна уопсастыбаннай эйгэ дирекцията» ( Р.Б.Евсеев), «Айсар» уопсастыбаннай хамсааһын (А.В.Григорьев-Саалтааны). Тэрээһини Светлана Борисова ыытта. Алгыс сиэрин-туомун Саалтааны оҥордо. Татьяна Тымырова,
Александр Подголов, Нюргуяна Заморщикова (Ил Түмэн дьокутаата, «Саха-чай» хампаанньа төрүттээччитэ), Майя Мордовская ( ЧУК «Урукку» салайааччыта), Александр Григорьев-Саалтааны, Кучу Туйаара эҕэрдэ тыл эттилэр.

Норуоттар сомоҕолоһууларын, Култуура сылын чэрчитинэн ыытыллыбыт тэрээһиҥҥэ ОО «Русская община», «Государевы ямщики», «Русскоустьинцы», «Союз эвенов РС( Я)», «Союз таджиков (РС(Я), «Саха сирин кэллиэксийэньиэрдэрэ» (Н.К.Иванов), АГУИККИ (С.С.Игнатьева) устудьуоннара, оскуолалар кытыннылар. Улуу нуучча омугун үгэһинэн туустаах каравайынан ыалдьыттары күндүлээтилэр, чэй туһунан көрдөөх ырыа ыллаатылар, үҥкүүлээтилэр, араас омук ыалдьыты көрсөр, чэйинэн күндүлүүр үгэстэрин, от чэйдэри оҥорор маастар-кылаастары ыыттылар. От чэйи оҥорон таһаарааччылар, атыы-эргиэн тэрилтэлэрэ кыттыыны ыллылар.

Чэй сомоҕолуур күүһэ Дьокуускай олохтоохторун, ыалдьыттарын, араас омуктары, чэйи сэҥээрээччилэри Атлааһаптар уһаайбаларын Саар Сылабаарын тула түмтэ. Ыалдьыттар өбүгэ үгэс буолбут күһүҥҥү кучу чэйин астына-дуоһуйа амсайдылар, чэй историятын, үһүйээннэрин, туһатын, араас оттору таайыы викторинатыгар көхтөөхтүк кытыннылар, эдэрдиин-эмэнниин көрү көҕүлүттэн туттулар. Саха сирин эбээннэрин сойууһун, «Чубукулаах» аҕа ууһун көһө сылдьар общинатын бэрэстэбиитэлэ Аксинья Дьячкова-Дондрэ күһүҥҥү кучуну, мутукчаны, сугуну холбоон эбээн чэйин оҥоруутугар маастар кылаас ыытан дьон-сэргэ сэҥээриитин ылла. Горнай улууһун Маҕараһыттан төрүттээх
Саргылана Индеева Улуу Кытай омугун гунфу-ча церемониятын көрдөрдө, ураты чэй арааһын амсатта.

«Айсар» уопсастыбаннай хамсааһын бырайыагын — «Кийиит чэйин» туомун Дьокуускайдааҕы авиационнай- техническэй үөрэх кыһатын устудьуона Ольга Кардашевская АУГИККИ устудьуонньарын кытта толордо. Туом «Көмүлүөк» хампаанньа «Үрүҥ туллук’ эксклюзивнай кэллиэксийэтин мааны иһиттэринэн ыытылынна.
Келин чай (кийиит чэйэ) диэн өйдөбүл уруулуу түүр омуктарга билигин да баар. Кийиит иэримэ дьиэни иччилиир иһирэх ийэ буолар аналынан ыалдьыты итии чэйинэн күндүлүүр туому сатыахтаах.

Култуура үөрэҕин кыһатын кыталык кыргыттара эйгэни кэрэ үҥкүүнэн киэргэттилэр, оһуокайы оройуттан туттулар.
«Урукку» чааһынай култуура тэрилтэтин салайааччыта Майя Мордовская уонна дизайнер-худуоһунньук, аныгы урамньы уһуйааччыта Татьяна Полятинская, Татьяна Парникова, Людмила Барашкова, быыстапкаҕа аан бастакытын кыттар Галина Григорьева өбүгэттэн кэриэс хаалбыт чэй иһиттэрин, былыргы үйэ сылабаардарын, эгэлгэ чаанньыктары, эриэккэс кыра кээмэйдээх чаанньыктары, чэй туһунан кинигэлэри, сэбиэскэй кэмнээҕи чэйдэри быыстапкаҕа туруоран сэҥээриини ыллылар. «Петр Алексеев мастерскойун» салайааччыта Айталина Алексеева үрүҥ көмүс бүлүүһэлээх чааскылара, араас сиэдэрэй көмүс оҥоһуктара дьон болҕомтотун тарта.

Конвергентнай сайдыы ирдэбилинэн, бэйэбит ийэ тылбытыгар, култуурабытыгар, историябытыгар  тирэҕирэн аан дойду таһымыгар  араас омуктарын кытта алтыһар, бииргэ үлэлиир, киэҥ эйгэҕэ тахсар  кэм кэллэ. 2023 сылтан саҕалаан, «Евразия омуктарын чэй иһэр култууралара» чинчийэр экспедицияҕа араас дойдуларынан сылдьан мунньубут үлэм түмүгэр олоҕуран альманах таһаарыы тосхолун торумнуур төгүрүк остуол тула ыллыктаах кэпсэтиини Валентина Ивановна Бочонина иилээн-саҕалаан ыытта. Кыттааччылар санаа үллэһиннилэр.

Александр Подголов: «Саха сирин норуоттарын Ассамблеятын чэрчитинэн тэриллибит «Евразия омуктарын чэй иһиитин  култуурата» экспедиция чинчийэр үлэтэ альманах буолан тахсара улахан суолталаах».

Төрүт аһы сайыннарар соруктаах Саха сирин амтана» гастрономическай бэстибээл тэрийээччитэ Татьяна
Тымырова: «СӨ ыалдьыттары көрсүү тэрийээччилэрин» түмсүүтэ сахалыы чэй иһии сиэрин- туомун төрүттээччи Кучу Туйааралыын Арассыыйа Бэрэсидьиэнин Гранын 2020 сыллаах кыайыылааҕа буолбут «Якутский Чайный Дом» бырайыагы ситиһиилээхтик оҥорбуппут, Саха сирин уонна Арассыыйа таһымыгар өр сыллаах утумнаах үлэ ыытыллыбытын түмүгэр киэҥ эйгэҕэ чэй култуурата тирэхтээхтик киирдэ».

Тыа хаһаайыстыбатын билимин дуоктара, АГАТУ ас-үөл технологиятын уонна аһылык индустриятын хаапыдыратын бэрэпиэссэрэ Константин Максимович Степанов: «Чурапчы улууһун Сылаҥ оскуолатын оҕолоро чинчийэр үлэлэрин түмүгүнэн Москубаҕа «Көмүс күһүн» дьаарбаҥкаҕа түөрт сыл устата субуруччу тоҕус кыһыл көмүс мэтээли ыллылар. Кучу Туйааралыын төрүт аһы уонна өбүгэ кучу чэйин киэҥ араҥаҕа тиэрдэр тэрээһиннэргэ алтыһан үлэлиибит. Чэй сомоҕолуур, төрөөбүт тылы байытар, чэгиэн туруктуур, өбүгэ ыалдьытымсах үгэһин үйэтитэр, «Евразия омуктарын чэй иһэр култууралара» альманах тахсара суолталаах.

Саха төрүт аһын аан дойду таһымыгар таһаарбыт биллиилээх асчыт Иннокентий Иннокентьевич Тарбахов бигэ тирэҕэ, олоҕун аргыһа Антонина Семеновна Тарбахова санаатын үллэһиннэ, сүбэ-соргу биэрдэ: «Чэйдиир үгэс саха ыалыгар истиҥ эйгэни, сылаас сыһыаны, эйэлээх олоҕу , онон түстүүр, аныгы балысхан тэтимнээх кэмҥэ хас биирдии дьиэ кэргэн сандалы тула мустан чэй иһэрэ, истиҥник алтыһара улахан суолталаах».

Ытык Күөл Алампа аатынан 1 нүөмэрдээх орто оскуолатын учуутала, СӨ үөрэҕириитин туйгуна Маргарита Егоровна Павлова тэрийбит куруһуогун, сайыҥҥы лааҕырын үлэтин сырдатта, оҕолору кыра эрдэхтэриттэн айылҕаны кытта алтыһарга, эмтээх оту сөпкө хомуйарга, битэмииннээх чэйдэри оҥорорго үөрэтэр ньыматын кэпсээтэ. Бу күннэргэ ыытыллыбыт бүтүн Арассыыйатааҕы «Чайная карта России: путешествие по традициям» күрэххэ «Чайные традиции в педагогической практике» номинация кыайыылааҕа буолбут үөрүүтүн үллэһиннэ.

Нам Таастааҕыттан төрүттээх удьуор утумунан отунан дьарыктанар Елена Валерьевна Келина-Отуор дьон туругун тупсарар соруктаах үлэтин, маастар-кылаастар, чэй иһии култууратын тарҕатар, от чэйдэри оҥорор дьарыгын туһунан кэпсээтэ.

2011 сыллаахха саха амтаннаах аһын аар саарга аатырдыбыт асчыт И.И.Тарбаахап салалтатынан “Кучу чэй-саха саргыта” бырайыагы саҕалаабыппыт. Уон биэс сыллаах сыралаах үлэбит олоххо бигэтик киирбитин туоһулуур Саха сирин норуоттарын чэй иһэр култуураларын бастакы бэстибээлэ «Саха чэйэ» (чэй култууратын киинин) көҕүлээһининэн 2014 сыл ахсынньы 22 күнүгэр сахалыы чэй иһии сиэрин- туомун төрүттээбит сирбитигэр, Степной Дума балаҕанын туонатыгар ыытыллыбыта история көстүүтүн быһыытынан улахан суолталаах буолла.
2012 сыл ахсынньы ыйыгар СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ Андрей Саввич Борисов өйөбүлүнэн Москубаҕа Саха сирин күннэригэр үрдүк таһымнаах тэрээһиҥҥэ кыттыбыппыт. Ольга Григорьевна Григорьева салайааччылаах «Көмүлүөк» хампаанньа аныгы сахалыы фарфор чэй иһитинэн көмөлөһөн туоммут силигэ ситэри буолбута. Сахалар эмиэ улахан омуктар курдук чэй иһэр сиэрдээхтэр-туомнаахтар диэн аан бастакытын бүтүн Арассыыйа таһымыгар ытыктыыр уһуйааччыбыт Иннокентий Иннокентьевич алгыһынан киэҥ эйгэҕэ таһаарбыппыт. Саха төрүт чэйин сөргүтүүгэ, чэй иһии култуурата олохтоноругар Иннокентий Иннокентьевич Тарбахов сүҥкэн өҥөлөөх.

Саха төрүт аһа хайаан да бэйэтэ туспа утахтаах, чэйдээх буолуохтаах, оччоҕо эрэ сандалыта толору буолар диэн биһиги саҕалааһыммыт кэскиллээҕин, улахан омуктары кытта тэҥҥэ хардыылыырбытытыгар төһүү күүс буоларын эрдэттэн өтө көрөн өйөөн, сүбэлээн, көмөлөһөн, күн бүгүн саха чэйин култуурата сайынна. Ол курдук, 2020 сыллаахха история билимин хандыдаата С.И.Петрова салалтатынан көмүскээбит магистерскай диссертациям «Чай кучу в культуре народа саха» кинигэ күн сирин көрөрүгэр тирэх буолбута. Кинигэ сүрэхтэниитигэр Иннокентий Иннокентьевич:» Бу кинигэҥ бары түүр омуктара чэй иһэр үгэстэрин сайыннаралларыгар сүдү суолталаах олук буолуо»,- диэбитэ. Арассыыйаҕа Норуоттар сомоҕолоһууларын, Саха сиригэр Култуура сылыгар, алгыс баһа сыаланан «Евразия омуктарын чэй иһэр култууралара» альманах буолан тахсан эрэр.

Айылҕа муҥутаан тыллар, чэлгийэр, ситэр-сириэдийэр Үрүҥ Тунах кэмигэр аан дойду дьонун бүттүүнүн түмэр кыахтаах күүс — чэй тула мустан итии киллэрдибит, утахпытын ханнардыбыт, уоспут өһүллэн, кэпсэтии оройо аһыллан ирэ-хоро алтыстыбыт, үтүөнү түстээтибит.

Кучу Туйаара.