Суоттуга оһуохай түһүлгэтэ

Суотту нэһилиэгэр биир ураты тэрээһин ыытылынна. 2024 сыл бэс ыйыгар Хоноҕор бөһүөлэгэ тэриллибит «Үрдэл» уопсастыбаннай бэйэни салайыныы олохтоох тэрилтэ (ТОС) көҕүлээһининэн, ТОС уонна “Түһүлгэ” СК тэрийиилэринэн «Сомоҕолоһуу» оһуохай этээччилэрин аһаҕас күрэһэ олус тэрээһиннээхтик буолан ааста.

Күрэскээ Мэҥэ Хаҥалас улууһун Төхтүрүттэн, Уус Алдан улууһун Хоро (Майаҕас), Бэрт Ууһун (Сыырдаах), Лөгөй (Кэптэни) уонна Суотту нэһилиэктэриттэн барыта 8 оһуохай этээччи кыттыыны ылла.
Бу күн ыраахтан-чугастан кэлбит ыалдьыттары маанылаан сынньалаҥ киин үлэһиттэрэ сахалыы сиэринэн буруо таһааран, арыылаах алаадьынан күндүлээн көрүстүлэр. Арчы дьиэтин иһинэн үлэлиир “Күн дьоно” түмсүү (сал. Евдокия Ивановна Кондратьева) кыттыылааҕа Антонина Саввична Алексеева алгыс оҥордо. Суотту нэһилиэгин олохтоох дьаһалтатын баһылыга Василий Петрович Баишев, нэһилиэк дьокутааттарын Сэбиэтин аатыттан Нюргустана Ивановна Жиркова, “Түһүлгэ” СК сэбиэдиссэйэ Екатерина Николаевна Гоголева эҕэрдэлээтилэр. Олохтоох бибилэтиэкэлэр (сэбиэдиссэйдэр Черкашина Р.Н., Осипова И.А.) пуондаларыттан туруоруллубут нэһилиэк култууратын, историятын, норуот талааннаахтарын, биллиллээх дьонун-сэргэтин сырдатар киэҥ быыстапканы тэрээһин кыттыылаахтара сэҥээрэн көрдүлэр-иһиттилэр.

Күрэскэ мустубут дьон илии илииттэн тутуһан, сарын сарынтан өйөнсөн, өбүгэттэн утумнанан кэлбит төрүт үҥкүүнү оройуттан тутан, өрө көтөҕүллүүлээхтик оһуохайдаан тэйдилэр. Мэҥэлии, Найахылыы (Уус Алдан), Таатталыы, Өлүөхүмэлии, Аммалыы араас түөлбэ оһуохайа бу күн дуорайда. Күрэс кыттыылаахтара саастарынан 3 бөлөххө арахсан күөн көрүстүлэр. Кыттааччылар бары ураты дьоҕурдаах, талба талааннаах, хомоҕой тыллаах-өстөөх үтүө дьон оһуохай түһүлгэтин киэргэтиэхтэрин киэргэттилэр.

Тыҥааһыннаах тэҥ баайыылаах күрэс түмүгүнэн кыайыылаахтар ааттара быһаарылынна. Ол курдук, 18-тан 35-гэр диэри саастаах 1-кы бөлөх эдэр кэскиллээх кыттааччыларыгар маҥнайгы миэстэни Уус Алдан Сыырдааҕыттан найахылыы ураты хамсаныылаах оһуохайы көрдөрбүт Кондратий Федорович Герасимов ылла, Мэҥэ Хаҥалас Төхтүрүттэн Алексей Валерианович Федоров иккис бочуоттаах миэстэҕэ тигистэ. 2-с бөлөххө 36-55 диэри орто саастаах кыттааччыларга талба талааннаах этээччи Татьяна Власьевна Неустроева (Төхтүр) кыайыылаах буолла, Суоттубут нэһилиэгиттэн Андрей Данилович Петров 2-с, Анна Васильевна Максимова (Төхтүр) 3-с бочуоттаах миэстэни ыллылар. Онтон 3-с бөлөххө 56-тан үөһэ аҕам саастаах кыттааччыларга Кэптэниттэн эргиччи дьоҕурдаах Надежда Прокопьевна Лыткина кыайыылаах үрдүк аатын ылла, Майаҕас бөһүөлэгиттэн дэгиттэр талааннаах Афанасий Петрович Бурцев 2-с, Төхтүртэн ураты дьарыктаах марафонец сүүрүк Мария Романовна Неустроева 3-с миэстэлэри ыллылар.

Оһуохай күрэһин үрдүк таһымнаах дьүүллүүр сүбэ сыаналаабыта олус суолталаах буолла. Дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлэ – алгысчыт, тойуксут, СӨ үтүөлээх оһуохайдьыта, СӨ култууратын туйгуна, норуоттар икки ардыларынааҕы күрэстэр лауреаттара, норуот эмчитэ Антонина Саввична Алексеева, өрөспүүбүлүкэтээҕи норуот айымньытын дьиэтин итэҕэлгэ исписэлииһинэн үлэлээбит Саха сирин “Суорумньу” хамсааһынын  бырагырааматын ааптара, СӨ оһуохайын «Чулуу кынатчыта» Бойтуун Дьолуона уонна СӨ үөрэхтээһин систиэмэтин туйгуна, СӨ наукатын академиятын төрөөбүт тылы үөрэтэр, сайыннарар, үйэтитэр Киин үлэһитэ Саргылана Николаевна Седалищева кыттааччыларга сөптөөх сыанабылы биэрдилэр, бэйэлэрин уопуттарыттан сүбэлээтилэр-амалаатылар.

Биир дойдулаахтарбыт оһуохай күрэһэ ыытылларын өйөөн туруорбут сыаналаах бириистэрэ үөрүүлээх быһыыга-майгыга оһуохайдьыттарга туттарылыннылар. Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, «Илгэ» фольклорнай ансаамбылы төрүттээччилэриттэн биирдэстэрэ, ырыаһыт, тойуксут, оһуохайдьыт Вера Афанасьевна Абрамова аатынан харчынан бирииһи төрөппүт оҕолоро туттардылар. СӨ култууратын туйгуна, өр сылларга «Илгэ» фольклорнай ансаамбылга салайааччынан, «Түһүлгэ» СК дириэктэринэн үлэлээбит, Суотту нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо Лидия Васильевна Пермякова аатынан бирииһи (харчынан) оҕолоро, бииргэ төрөөбүт балтылара, аймахтара туруордулар. Үлэ, сыана бэтэрээнэ, ССРС эргиэнин туйгуна, “Үлэ-олох кирбиитин сыанабылын” хаһаайката, «Илгэ» ансаамбыл солистката, Суотту нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо Анна Ивановна Заровняева оҕолорун ааттарыттан «Баай» маҕаһыынтан сыаналаах бириистэр туттарылыннылар. Маны таһынан В.П. Мухин салайааччылаах «Туйма» ТХПК үрүҥ ас арааһын туруорда уонна «Михаил» маҕаһыын хаһаайката Л.М. Сивцева сахалыы иһит набора сыаналаах бирииһи олохтоото. Бу бирииһи оһуохайы тута хоһуйан этиигэ «Кылаан этээччи» анал ааты ылары ситиспит Неустроева Татьяна Власьевна тутан үөрдэ. “Үтүөлээх кынатчыт” анал ааттары Мэҥэ Хаҥалас Төхтүрүттэн Аян Васильевич Стручков уонна Лидия Власьевна Олесова ыллылар.

Ити курдук, төрүт үгэспитин харыстыыр, илин эҥэр оһуохайын сөргүтэр, киэҥ эйгэҕэ таһааран, эдэр ыччакка тарҕатар сыаллаах ыытыллыбыт оһуохай күрэһин тэрээһинэ олус сонун, дириҥ суолталаах буолбутун бэлиэтиэҕи баҕарыллар. Бу тэрээһин кэмигэр бэйэтэ таҥыллан, орун оннугар сааһыланан, санаа хоту оҥоһулунна. Түгэнинэн туһанан бу күрэһи көҕүлээн, ымпыгар-чымпыгар диэри ситэрэн, сүүрэн-көтөн тэрийсибит, өйөбүл, күүс-көмө буолбут дьоммутугар Анна Васильевна Пермяковаҕа, Вера Михайловна Татариноваҕа, иилээн-саҕалаан ыыппыт Татьяна Ивановна Пермяковаҕа, Дьокуускай куоракка үлэлиир Суотту түмсүүтүн бэрэссэдээтэлигэр Яков Иванович Заровняевка, Суотту нэһилиэгин дьаһалтатын баһылыгын солбуйааччы Надежда Гаврильевна Черкашинаҕа, “Түһүлгэ” СК кэлэктиибигэр махтанабыт.

Ыҥырыыны сэҥээрэн кэлэн, бэйэлэрин талааннарынан, дьоҕурдарынан тэрээһини олус киэргэтэн, элбэх уопуту көрдөрбүттэригэр күрэс кыттааччыларыгар, дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлээбит үтүө-мааны дьоҥҥо, баҕа өттүлэринэн кэлэн сүҥкэн үлэни ыытан, күүс-көмө буолбуттарыгар, тэрийээччилэр ааттарыттан барҕа махталбытын тиэрдэбит. «Суотту Далбардара» түмсүү кыттыылаахтарыгар Прасковья Бочкареваҕа, Евдокия Ивановаҕа, Клавдия Алексееваҕа сахалыы кэрэ көстүүлээх таҥастарын кэтэн, оһуохайга өйөбүл буолан кыттыспыттарыгар улахан махталбытын этэбит. Тэрээһиҥҥэ сыаналаах бириис туруорбут дьоммутугар, оһуохайы сэҥээрэн кэлэн кыттыбыт дьоммутугар-сэргэбитигэр махтал буолуохтун.
Маннык үрдүк суолталаах, кэскили түстүүр, үйэлээҕи кэрэһэлиир тэрээһиннэр сайдан, үтүө үгэскэ кубулуйан инникитин даҕаны ыытылла туралларыгар эрэнэбит. Саҥаттан саҥа санаалар саҕыллан  үрдүккэ-үтүөҕэ сирдии туралларыгар баҕарабыт. Өрүү түмсүүлээх, сомоҕолоһуулаах буолуоҕуҥ!

Ирина Осипова, “Үрдэл” ТОС актива.

Суотту, Уус Алдан.

Хаартыскалар Ирина Осипова тиксэриилэрэ, тэрийээччилэр хаартыскаҕа түһэриилэрэ.