Сырдык сулус суолунан – норуодунай учууталга

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев 2026 сыл алтынньы 2 күнүнээҕи Ыйааҕынан “Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай учуутала” бочуоттаах аат Мария Иустиновна Хоютановаҕа иҥэрилиннэ.

Мария Хоютанова – Чурапчы улууһун П.М.Васильев аатынан Соловьевскайдааҕы уопсай үөрэхтээһин орто оскуолатыгар физика учуутала, Арассыыйа Федерациятын үтүөлээх учуутала.

Мария Иустиновна Саха сирин үөрэҕин сайдыытыгар,  учуутал идэтин аатын-суолун уонна аптарытыатын үрдэтиигэ сүҥкэн кылаатын иһин элбэҕи этиэххэ, кэпсиэххэ сөп.

Бүгүн 2025 сыллаахха кини үбүлүөйдээх сааһынан күн сирин көрбүт “Сырдык сулус суолунан” кинигэтиттэн САССР үтүөлээх учуутала, норуот үөрэҕириитин туйгуна, СӨ үөрэҕин  систиэмэтин бочуоттаах бэтэрээнэ, Чурапчы улууһун уонна Болугур нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ туһааннааҕа Виталий Михайлович Неустроев суруйуутун билиһиннэрэбит.

 ҮӨРЭНЭЭЧЧИБИНЭН КИЭН ТУТТАБЫН

1963 сыллааахха Саха судаарыстыбаннай  университетын бүтэрэн,  Мугудай орто оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын үөрэтэр учууталынан анаммытым. Оччотооҕу кэминэн сыаналаатахха, базата куһаҕана суох: оскуолата биир киэптээх (типовой), сэнэх тутуулаах интэринээттээх, оройуоҥҥа суох улахан успуорт саалалаах. Оскуолабыт дириэктэрэ Пермяков Кирилл Кириллович  оччолорго 40-ча саастаах эдэрчи киһи эбит. Бытаан хамсаныылаах, аҕыйах саҥалаах, түс-бас, бастаан утаа хайдах эрэ киһи толло көрөр  киһитэ этэ. Кэлин Хадаар оскуолатыгар, РОНО-ҕа бииргэ үлэлээн,  Кирилл Кириллович учуонай хабааннаах улахан педагогун өйдөөбүтүм, ытыктыыр, сүгүрүйэр биир идэлээҕим буолбута. Завучпут Ноговицын Иван Егорович —  олохтоох учуутал. Мин 11, 7, 6 кылаастары нуучча тылыгар  үөрэтэр, ону таһынан сэттис кылааһы салайар буолбутум.

Мин бүгүн үөрэнээччим Хоютанова Маша туһунан  суруйарбар долгуйабын,  үөрэбин. Маша бастакы көрүүбэр хап-харанан чоҕулуччу  көрбүт кырачаан кыыс, лэппиллибит кылгас баттахтаах, сааһыгар холооно суох боччумнаахтык туттар-хаптар  этэ. Кылааспытыгар икки Хоютанова Маша баара —  биирдэрэ сырдыктыҥы, иккиһэ – кыаһаанныҥы; иккиэн үрдүк үөрэхтээх үлэһит буолбуттара. Алтыс кылааска сүүрбэ түөрт оҕо үөрэммит курдук өйдүүбүн, итилэртэн алта үөрэнээччим учуутал аатын үрдүктүк сүгэн, норуот үөрэҕириитин туйгуннара буолбуттара. Ол аата кылаас 25% учуутал буолбут, ону  Мугудай оскуолатын учууталларын үлэлэрин үтүө түмүгүн курдук сыаналыахха сөп.

Мария Иустиновна физик буолар баҕата Мугудай оскуолатыгар үөрэнэр сылларыттан саҕаламмытын, ахсаан биридимиэтигэр  Оконешникова Анастасия Самсоновна үөрэтэрин үөрэнээччилэр олус чугастык ылыналларын, кинини батыһа сылдьалларын, ахсаан куруһуогун үөрэнээччи көҕүн тардар курдук сэргэхтик ыытарын бииргэ үлэлии сылдьан бэлиэтии көрбүппүн манна ахтан ааһарым сөптөөх буолуо дии саныыбын.

Маша алтыс кылааска үөрэнэр сылыгар интэринээккэ олорон үөрэммитэ. Интэринээттэригэр 30-тан тахса оҕо олорбутун курдук өйдүүбүн. Интэринээт иитээччитинэн бэйэм саастыылааҕым  Пермяков Василий Афанасьевич оҕолору бэйэтигэр тардан, түмэн бэрт сэргэхтик   үлэлээбитэ. Вася биһикки ааттаах доҕордуу буолбуппут, үлэбитигэр, сыннньаламмытыгар батысыһа сылдьарбыт.   Мин кинини эккирэтэн,  интэринээккэ  элбэхтик сылдьарым. Ол сылдьан үөрэнээччилэрбэр көмөлөһөр курдук эбии үөрэҕи ыытарбын биир үөрэнээччим ахтан  ааспытын соһуйа истибиттээхпин.

Маша 1975 сыллаахха Саха судаарыстыбаннай университетын  ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн,  Мугудай орто оскуолатыгар үлэтин саҕалаабыта.   1980 сылтан Хатылы орто оскуолатыгар үлэлээбитэ. Бу оскуола саабыһа,  норуот үөрэҕириитин туйгуна, Чурапчы улууһун бочуоттаах олохтооҕо Кузьмин Эдуард Алексеевич уонна  оскуола дириэктэрэ, РФ үтүөлээх учуутала, биһиги улууспут, Саха Өрөспүүбүлэкэтин биир бастыҥ дириэктэрэ  Чечебутов Дмитрий Павлович эдэр учууталга аҕалыы истиҥ сыһыаннара, сүбэ-ама биэрэллэрэ Мария Иустиновна инники үлэтигэр улахан эркээйи буолбуттарыгар бүк эрэллээхпин.

Мария Иустиновна – физик учуутал, ити дьахтарга сэдэх идэ. Биһиги оройуоҥҥа физик дьахтар учууталлар:  РФ үтүөлээх учуутала Далбаева Т.К.,   СӨ үтүөлээх учуутала Яковлева А.С., «Бочуот Знага” уордьан кавалера  Протодьяконова У.Н. ааттарынан киэн туттабыт.  Кинилэр үлэлэрэ сыаналаммытыгар оччотооҕу РОНО сэбиэдэссэйдэригэр Филиппов А.А., Чечебутов Д.П., Никифоров М.А., Сидоров Е.С., Павлова Т.В., Коркин В.Н. махтаныах тустаахпыт. Физик учууталлар Никитин И.А., Флегонтов Е. А., Максимов В.А. учуутал быһыытынан айымньылаахтык үлэлии сырыттахтарына, суһал үлүгэрдик оскуола дириэктэрдэринэн анаталаан, баҕар, туспа суоллаах-иистээх, буочардаах учууталлары сүтэрбиппит буолаарый диэн  кистэл  санаалаахпын.

Кэлиҥҥи көлүөнэ физик-учууталлартан СӨ уонна РФ үтүөлээх учуутала Г.М.Яковлевы киэн туттан, долгуйа ахтабын. Г.М. Яковлев  Чурапчы, атын да улуустар төһөлөөх элбэх үөрэнээччилэрин Арассыыйа аатырар үрдүк үөрэх кыһаларыгар кынат үүннэрэн, көччөх гынан көтүппүтүн махтанан ахтыахпыт. Гаврил Михайлович — Амма орто оскуолатын физикаҕа учуутала Попов Андрей Алексеевич үөрэнээччитэ. Онтон  Попов А.А. Чурапчы улууһугар Амма орто оскуолатыгар  физика бастакы кэбиниэтин тэрийбит. Ити кэбиниэт кыаҕын муҥутуурдук туһанан, үрдүк кылаастаах учуутал буолбутун астынан бэлиэтиибит.

Мария Иустиновналыын 1987 с. Чурапчы орто оскуолатыгар бииргэ үлэлиир дьылҕаламмыппыт: мин – оскуола дириэктэринэн, Мария Иустиновна – учууталынан. Үчүгэйэ диэн, аны Мария Иустиновна биһиги кыыспытын Машаны математика кылааһыгар учуутал да,   кылаас салайааччытын да   быһыытынан үөрэтэр буолбута. Дьэ хайдаҕый, үөрэнээччим мин оҕобун үөрэтэр, эчи үчүгэйин!

Саха бастакы лингвист-учуонайа С.А.Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатыгар мин үс сыл үөрэммитим, уон биэс сыл дириэктэрдээн,  бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбытым. Кэргэним Мария Дмитриевна бу оскуолаҕа учууталлаабыта, үс оҕом  Сергей, Мария, Саргылаана манна үөрэммиттэрэ. Чурапчы орто оскуолата — мин саамай күндүтүк саныыр, иэйэр-куойар, истиҥник саныыр биһигим.

Оскуолабытыгар сүрүн физиктэр Яковлева Александра Сергеевна, Хоютанова Мария Иустиновна оччолорго хайыы-үйэ үөрэтэр биридимиэттэрин  баһылаабыт, оҕолор куттарын туппут, бэйэлэрэ үөрэтэр-иитэр ньымалаах түс-бас учууталлар этэ. Оскуолабыт саабыһа Елена Дмитриевна Монастырева учууталлар методическай холбоһуктарынан салаллан үлэлииллэрин  кыайа-хото тутан ыытара, кинилэр былааннаахтык, дьиҥ үлэҕэ дьайыылаахтык, туһалаахтык үлэлииллэрин ирдиирэ, хонтуруоллуура, ситиһэрэ.              Билигин, Александра Сергеевна – СӨ  үтүөлээх учуутала, Мария Иустиновна – РФ үтүөлээх учуутала.  Учуутал үлэтин кэмигэр сыаналааһын бу буоллаҕа. Мария Иустиновна биир идэлээҕэ, кэлин дириэктэрэ, РОНО начаалынньыга Тамара Васильевна: «Мария Иустиновна үөһэттэн айдарыылаах учуутал, былааннаммыт үлэтин ситэрэ илигинэ оскуолаттан тахсыбат туруу үлэһит», — диэн эппитин сурукка тиспэтэхпитинэ, ахтыым тутах курдук буолуо.

Билигин Чурапчы улууһа эрэ буолбакка, Саха Өрөспүүбүлүкэтэ киэн туттар үлэлээх-хамнастаах, ааттаах-суоллаах учуутала Мария Иустиновна 75 ытык сааска диэри  айымньылаахтык үлэлии сылдьар. Билигин технология, сыыппара кэмэ, онно бэлэмнээх үөрэнээччилэри үөрэтэрэ олус кэскиллээх. Ол курдук, сүүрбэ биир үөрэнээччитэ — физик-информатик, отуттан тахса үөрэнээччитэ — тиэхиньиичэскэй идэлэргэ  Москватааҕы судаарыстыбаннай университеты, Бауман аатынан судаарыстыбаннай тиэхиньиичэскэй университеты, Москватааҕы хайа институтун, Санкт-Петербурдааҕы судаарыстыбаннай электротехническай университеты-ЛЭТИ,  о.д.а. бүтэрэн кэлэн, Саха   Өрөспүүбүлүкэтин сайдыытыгар сүрүн күүс буолалларыгар бигэ эрэллээхпин.

.