Артур Байанаайап кэнсиэрэ сүүһүнэн сүрэҕи өрүкүттэ

“Быракаан курдук кырачаан  дэриэбинэттэн кэлэн, биир күн иккитэ толору сааланы хомуйбут артыыһы өссө көрө иликпин!” – диэн биир көрөөччү үөрэн-көтөн эппит тылларын кытары алтынньы 24 күнүгэр Өксөкүлээх  Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын  дьиэтигэр буолбут кэнсиэркэ кэлбит дьон бары да сөбүлэһэллэрэ буолуо.

Чахчыта да, 1990-с сыллар саҥаларыттан саха дьонун кутун туппут, билигин да уостан түспэт  ырыалардаах “Байанай” бөлөх солиһа Артур Байанаайап улахан айар түһүлгэтэ Дьокуускай куоракка аан бастаан түстэннэ. Эрдэтээҥҥи  былаанынан биирдэ эрэ, 4 чааска эрэ буолуохтаах  кэнсиэркэ билиэт эрдэттэн бүппүтэ. Онон көрөөччүлэр көрдөһүүлэрин учуоттаан, иккис кэнсиэр 7 чаастан эмиэ буолара быһаарыллыбыта. Дьэ, бу 7 чааска буолбут кэнсиэркэ дьон тоҕо анньан кэлбитин көрөн баран, “Арай, кэнсиэр хатыламматах буоллун, бу кэлбит дьон  элбэҕи да сүтэриэ эбиппит”, — диэн санаа кылам гынан ааста.

Тыыннаах доҕуһуолунан буолбут кэнсиэр, биллэн турар, үгүспүт сарсыардабытын уруйдуу көрсөр    “Дорообо, мин дойдум сарсыардата” хит буолбут  ырыанан саҕаланна. Артур сыанаҕа тахсаатын уонна бу ырыа дорҕооно саҥардыы иһиллээтин кытары саала иһэ “оргуйан” олордо. “Дорообо, Артур” диэн  хаһыы саала түгэҕиттэн иһилиннэ. Дьэ, саҕаланна… “Сурук”, “Ким этиэй?”, “Дойдум сонуна”, “Күн киириэ”, “Сүрэҕим ытаама”, “Көрдөһөбүн, кэлимэ”, “Кырдал устун” уо.д.а. олохпут араас кэрдиис-кэмигэр уйадыйа ылыммыт ырыаларбыт Артур Байанаайап толоруутугар эмиэ да уруккуну санатан, эмиэ да саҥалыы тыыннанан иһилиннилэр.

Кэнсиэри саха муусукатын, тыыннаах дорҕоону тарҕатааччы, сырдатааччы, саха тэлибидиэнньэтигэр  “Тыыннаах дорҕоон” биэрии ыытааччыта Иван  Тарасов-Эрэл Эрилик күүстээх  тыаһы-ууһу эккирэтэрдии,   тэтимнээхтик салайан ыытта. Хас биирдии ырыа мусукааннар бөлөхтөрүн (Михаил Перетертов, Герасим Павлов, Байтыкан Батаакап, Илья Петухов уо.д.а.)  толорууларынан доҕуһуолланна. Кинилэр ортолоругар “Дорҕоон дойду” мусукааннара бааллара тута кэнсиэр үрдүк таһымҥа барыахтааҕын кэрэһилээтэ. Улахан сыанаҕа “Байанай” бөлөх, ини-бии Байанаайаптар олохторуттан хаартыскалар, видеолар көрдөрүллэн истилэр.  Талаан норуоттан тахсарын, ситим быстыбатын,  удьуор утума салҕанарын  бу кэнсиэри көрө олорон өссө төгүл итэҕэйэҕин. Ол курдук,  талааннаах мелодист, ырыаһыт, “Байанай” бөлөҕү төрүттээбит Куприян Байанаайап тылларыгар уонна матыыбыгар ырыалары бииргэ төрөөбүт быраата Артур ыллаан, барыбыт сүрэхпитин өрүкүттэ. Аны Артур Байанаайап уола Айтал аҕатын кытары хас да ырыаны толорон үөртэ. Кэнсиэркэ соҕотох кэрэ аҥаар, сиэн балтылара Марианна Сивцева, бырааттара Ымыы Байым Байанай  “Байанай” репертуарыттан ырыалары толордулар.  Кэнсиэр кыттыылаахтарын уонна көрөөччүлэри Эстрада тыйаатырын артыыһа Юрислав Гольдеров Москваҕа куонкуруска биһирэппит ырыатынан эҕэрдэлээтэ.

Сулустар умайан баран, умуллуохтарын сөп буоллаҕына, “Байанай” Сахабыт сирин уһуктар кэрэтин, түптэ сытын, дьиэттэн тэйбит сүрэх ытыырын-ыллыырын, эр киһи дьылҕатын туһунан дириҥ өйдөбүллээх ырыалара күн бүгүҥҥэ диэри уостан түспэккэ ылланан кэллилэр. Бу ырыалар оччотооҕу   дьалхааннаах 90-с сылларга тахсыбыт уларыйыыны-тэлэрийиини, урукку тутул эстиитин, ырыынак хабыр сокуонун тулуйарга чахчыта да, Байанай алгыһын кэриэтэ буоллахтара.

Айылҕа анаан ыыппыт  талааннаах ырыаһыта Артур Байанаайапка бу күн СӨ култуураҕа миниистирин солбуйааччы Мария Турантаева “СӨ култууратын туйгуна” бэлиэни  уруй-айхал доҕуһуолунан туттарда. Ону сэргэ Быракаан нэһилиэгин дьаһалтатын уонна олохтоохторун ааттарыттан эҕэрдэ тириэрдибит биир дойдулаахтара “СӨ уус-уран самодеятельноһын бэтэрээнэ” бэлиэни туттардылар. Онуоха “Тыыннаах номох – Артур”, “Сахалыы шансоҥҥа уруй-айхал”, — диэн эҕэрдэ тыллар саалаттан дуорайдылар.

Быһаарыы:

Куприян Алексеевич Байанаайап (Байанаев) Үөһээ Бүлүү улууһун Быракаан кыра кулуубугар аан бастаан “Алгыс”, “Эрхан”, онтон “Байанай” бөлөхтөрү төрүттээбитэ. 90-с сыллар саҥаларыттан “Байанай” бөлөх саха киһитин сүрэҕин, дууһатын таарыйбыт ырыалара тута киэҥ куйаарга көппүттэрэ, ырыаларын хассыаталара былдьаһыкка барбыттара. “Байанай” бөлөх «Этигэн хомус» ырыа куонкуруһугар кыайыылаах тахсан, саха ырыатын тыыннаах доҕуһуолун өрө туппуттара.

Куприян Байанаайап олоҕор ыар, уустук кэрдиис кэмиттэн кырыктаах санааны буолбакка, сыдьаайы, сырдыгы илдьэ тахсыбыта. Кини ырыалара олох ураты кэрэтин, күндүтүн туойаллара, истиҥин, судургу ыраас олоҕу ыралыыллара. Саха сирин бастыҥ ырыа айааччыта Куприян Байанаайап олус эрдэ олохтон туораабыта. Ол эрэн, кэннигэр хаһан да хатыламмат, уостан түспэт ырыалары хаалларбыта. Үөһээ Бүлүүгэ кини аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи ырыа күрэһэ ыытыллар, кини туһунан документальнай киинэ оҥоһуллубута, 17 ырыа нуотаҕа суруллубута. Уопсайа 40-чака ырыалааҕыттан билигин да толорулла иликтэр бааллар.