Өймөкөөҥҥө 100 сыллааҕыта или-эйэни олохтообут Өксөкүлээххэ анаммыт саҥа киинэ сүрэхтэннэ

Бэҕэһээ, кулун тутар 16 күнүгэр,  М.К. Аммосов аатынан ХИФУ РФ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылын уонна литературатын институтугар А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй төрөөбүт күнүгэр аналлаах «Өксөкүлээх Өймөкөөҥҥө или-эйэни олохтообут хорсун быһыыта» барыл III түмүк түһүмэҕэ: «Подвиг во имя мира» («Ил-эйэ туһугар хорсун быһыы») кылгас кээмэйдээх документальнай киинэ сүрэхтэниитэ буолла.

Былырыын сайын бэс ыйын 30 күнүгэр М.К. Аммосов аатынан ХИФУ РФ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылын уонна литературатын институтун преподавателлэрин уонна магистраннарын научнай-чинчийэр бөлөҕө «Өксөкүлээх Өймөкөөҥҥө или-эйэни олохтообут хорсун быһыыта» барылы оҥорон Өймөкөөҥҥө сылдьыбыттар.

Бырайыак кыттааччыларын сүрүн соруга — А.Е.Кулаковскай- Өксөкүлээх Өлөксөй “повстанецтар” бууннарын эйэлээхтик быһаарыыга оруолун үөрэтии. Кини салайар хамыыһыйата 1925 сыллаахха Өймөкөөҥҥө буолбут өрө турууну эйэлээхтик түмүктээбит үлэтин чинчийии.

Бырайыак үс түһүмэхтээх эбит. Бастакыта – Өксөкүлээх Өлөксөй 100 сыллааҕыта — 1925 сыллаахха Өймөкөөҥҥө  сэбиэскэй былааһы төнүннэрэн, Өймөкөөҥҥө бандьыыттааһыҥҥа туруммут “повстанецтары” кытта эйэни олохтуурга туруммут айанын суолунан айаннаан, научнай үлэһиттэр биир нэдиэлэ үлэлээн кэлбиттэр.  Иккис түһүмэх — «Өксөкүлээх: подвиг во имя мира на земле» кинигэни учуонай-магистрант  Валерий Николаев 75 экземплярынан хомуйан, бэлэмнээн таһаарбыт.

Үһүс улахан үлэ – документальнай киинэни оҥоруу. 1925 сыл бэс ыйын 30 күнүгэр Саха сирин киин президиумун сорудаҕынан икки киһилээх хамыыһыйа – Өксөкүлээх Өлөксөй (бэрэссэдээтэл) уонна кини доҕоро, сирдьит быһыытынан Томпо Саһылыттан барсыбыт Иван Степанов-Ньалыас Уйбаан (чилиэн) быһыытынан ыраах айаҥҥа туруммуттар. Аҕыйах ый устата Өксөкүлээх муна-тэнэ сылдьар боростуой үлэһит дьону кытта уопсай тыл булбутун, өйдөтөн, сүбэлээн биэрбитин түмүгэр, 1925 сыл балаҕан ыйын 28 күнүгэр Саха сирин киин Президиума А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй сорудаҕын толорбутун туһунан дакылаатын истибит уонна 29 киһини амнистиялаабыт.

М.К. Аммосов аатынан ХИФУ РФ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылын уонна литературатын институтун саха литературатын хаапыдыратын 2-с кууруһун маҕыстыраана, киинэ сценарист-эрэдээктэрэ Валериан Николаев кылгастык Өксөкүлээх Өлөксөй Өймөкөөҥҥө буолбут өрө турууну эйэлээхтик түмүктээбит үлэтин туһунан билиһиннэрэн баран, бырайыак үһүс түһүмэҕин – документальнай киинэ туһунан сиһилии сырдатта. Киинэ былырыын балаҕан ыйыгар Хаҥалас Өктөмүгэр икки күн устата уһуллубут. Манна сүрүннээн Өксөкүлээх Өймөкөөҥҥө айана саҕаланыытын устубуттар.

Киинэ сүрүн тутула, ис хоһооно П.П. Романов аатынан Дьокуускайдааҕы художественнай училище устудьуоннарын уонна Хатас оҕо оскуолатын дьүһүйүүгэ учуутала Екатерина Егорова  уруһуйдарынан көмпүүтэргэ таҥыллан, аныгы анимация технологиятынан оҥоһуллубут. Бу маннык үлэ көрүҥэ устудьуоннарга уонна оскуола оҕолоругар үөрэх пособиетын курдук туттуллан, үүнэр көлүөнэҕэ олус наадалаах киинэ буолбут. Киинэ кылаабынай дьоруойдара — А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй оруолун Хатастааҕы народнай тыйаатыр артыыһа Петр Оконешников, оттон Иван Степанов-Ньалыас Уйбаан оруолун Валериан Николаев бэйэтэ толорбуттар. Петр Оконешников тас көрүҥүнэн, кырдьык да, Өксөкүлээххэ майгынныырынан сөхтөрдө.

Суолталаах тэрээһиҥҥэ – документальнай киинэни сүрэхтээһиҥҥэ Өймөкөөн улууһун аатыттан РФ үтүөлээх учуутала, Өймөкөөн улууһун Бочуоттаах гражданина, Өймөкөөн улууһун кыраайы үөрэтээччитэ, Томторго ГУЛАГ лааҕырдарыгар сыллдьыбыт Арассыыйа суруйааччыларыгар уонна бэйиэттэригэр анаммыт литературнай музейы тэрийбит Мария Боярова кыттыыны ылла.

Документальнай киинэ сүрэхтэниитин тэрийбит медицинскэй наука доктора, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ РФ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылын уонна литературатын институтун саха литературатын хаапыдыратын 2-с кууруһун маҕыстыраана, киинэ сценарист-эрэдээктэрэ   Валериан Николаев Өймөкөөн улууһун Томтор нэһилиэгин олохтоохторугар истиҥ махталын тиэртэ уонна улуус салалтатыгар Н.М. Заболоцкай аатынан Томтордооҕу литературнай түмэл олус кыараҕастык олорорун, элбэх баай эспэнээттээҕин учуоттаан, бу мусуойу кэҥэтэргэ сурук суруйбуттарын эттэ уонна “төрөөбүт улуустарын устуоруйатын үйэтитэр түмэлгэ тустаах болҕомто уурулларыгар эрэнэбит” диэн бэлиэтээтэ.

Онон Өймөкөөн улууһун устуоруйатын үйэтитиигэ «Өксөкүлээх: ил-эйэ туһугар хорсун быһыы» («Подвиг во имя мира») бырайыак биир дьоһуннаах кылааты киллэрбитин бэлиэтиир тоҕоостоох.

Түгэнинэн туһанан, М.К. Аммосов аатынан ХИФУ РФ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылын уонна литературатын институтун дириэктэрэ Гаврил Торотоев институт үлэһиттэригэр, магистраннарыгар уонна уопсастыбаннас бэрэстэбиитэллэригэр «Ийэ тыл уонна төрүт култуура сайдыытыгар кылаатын иһин» ытык бэлиэни туттарда.

Бу маннык наҕарааданы  — 51 №-дээх Туоһу суругу М.К. Аммосов аатынан ХИФУ РФ Хотугулуу-Илиҥҥи норуоттарын тылын уонна литературатын институтун саха литературатын хаапыдыратын 2-с кууруһун маҕыстыраана, киинэ сценарист-эрэдээктэрэ Валериан Николаев эмиэ тутта.

Валериан Парфеньевичка айар үлэтигэр өссө да үрдүк ситиһиилэри баҕарабыт!