Кырдьаҕас киһи көмүскэллээх (интэринээт-дьиэлэр өссө да тутуллаллар)

РФ Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлүүр “Дьиэ кэргэн” национальнай бырайыагын чэрчитинэн ыытыллар үлэ  сүрүн соруктарыттан биирдэстэринэн социальнай эбийиэктэри тутуу буолар. Чуолаан, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр   кырдьаҕастарга, инбэлииттэргэ аныгы интэринээт-дьиэлэр тутуллан үлэҕэ киллэриллэллэр. Маннык дьиэлэр тутуллаллара дойдубутугар социальнай хайысхаҕа улахан болҕомто уурулларын,  дойду  кыаммат араҥаҕа көмөлөһөр бэлиитикэлээҕин туоһулуур.

Сахабыт сиригэр кырдьаҕастар уонна инбэлииттэр олорор социальнай дьиэлэрэ ханна, хайдах үлэлээн олороллоруй? 

Маттаҕа

Быйыл  от ыйыгар   Мэҥэ Хаҥалас улууһун Матта сэлиэнньэтигэр саҥа социальнай эбийиэк – Маттатааҕы Социальнай-геронтологическай киин үлэҕэ киллэрилиннэ. 2023 сыллаахха Киини тутуу “Демография” национальнай  бырайыагынан саҕаланан баран, “Дьиэ кэргэн” бырайыак чэрчитинэн түмүктэннэ.

Социальнай эбийиэк 51 куойка-миэстэлээх, уопсай иэнэ — 5 тыһ. кв. м. Сынньанар уонна успуорт былаһааккалардаах, ис-тас өттө толору хааччыллыылаах. Манна кырдьаҕастары көрөргө, доруобуйаларын чөлүгэр түһэрэргэ уонна сынньаналларыгар сөптөөх  усулуобуйа тэриллибит.

Саҥа дьиэҕэ билигин 49 кырдьаҕас киһи олорор, 17 кырдьаҕас «Сынньана түһүү» (“Передышка”) бырагыраама өҥөтүнэн туһанар. Кииҥҥэ психолог, үлэнэн терапия, мэдиссиинэ кэбиниэттэрэ уонна куруһуоктар ыытыллар хосторо бааллар.  Манна олорооччулар астына бэлиэтииллэринэн, кинилэри олус болҕомтолоохтук, кыһамньылаахтык көрөллөр.

Итини сэргэ улууска “Дьиэ кэргэн” национальлнай бырайыак хайысхатынан хас да социальнай бырайыак үлэлиир. Атыннык эттэххэ,   быйылгыттан ыла кырдьаҕаһы уһун кэмҥэ көрүү-истии бырайыага  уонна дьиэ кэргэн элбэх хайысхалааах киинэ  үлэлииллэр.

Намҥа

Т. К. Ядрихинская аатынан Намнааҕы Социальнай-геронтология киинэ  икки мэндиэмэннээх таас  дьиэ.  Манна олорооччулары  “ыарыһах”, “инбэлиит”, “эмтэнээччи” диэбэккэ, “социальнай өҥөнөн туһанааччылар” эбэтэр “олохтоохтор” диэн ааттыыллар. Киин “Уһун үйэлэнии”, “Амарах сүрэх”, “Сынньана түһүү” диэн отделениелардаах. Олохтоохтор доруобуйалара чэгиэн туруктанарын уонна көхтөөхтүк олороллорун туһугар эти-хааны чэбдигирдэргэ уонна айар үлэнэн дьарыктанарга аналлаах кэбиниэттэр, көмпүүтэр саалата, бибилэтиэкэ, ЛФК саалата, үлэнэн терапия кэбиниэтэ, кэнсиэртиир саала уо. д. а. барыта баар. Ону таһынан, 15 киһи «Сынньана түһүү» отделениетыгар 28 хонукка быстах кэмҥэ кэлэр. Быйылгыттан ыла “Көхтөөх уһун үйэлэнии” хайысханан таһыттан кэлэн сынньанар, дьарыктанар күнүскү отделение арылынна.

Олохтоохтор хоско иккилии буолан олороллор, наада буоллаҕына, үлэһити суһаллык ыҥырар анал систиэмэ үлэлиир. Душ уонна туалет хос аайы баар. Дьиэ иһигэр сылдьарга табыгастаах буоларын туһугар көрбөт дьоҥҥо Брайл систиэмэтинэн суруллубут табличкалар, тактильнай билииккэ уо. д. а. толкуйдаммыт. 33 балааталаах дьиэҕэ ким да мумматын, хоһун чопчу биллин диэн олорооччулар хосторун ааннара күрэҥ, мэдиссиинэ үлэһиттэрин хосторо маҥан кырааскалаахтар.

Урут Кырдьаҕастар уонна инбэлииттэр интэринээт-дьиэлэрэ диэн ааттанар социальнай тэрилтэҕэ 30 киһи олорбут буоллаҕына, 2023 с. саҥа эбийиэк үлэҕэ киириэҕиттэн олорооччу ахсаана элбээн, 50 киһи буолбут. Орто саастарынан ыллахха, эр дьоннор — 70, дьахталлар 77 саастаахтар.  Кырдьаҕас саастаахтара — 93‑тээх тыыл бэтэрээнэ, эдэрдэрэ — оҕо эрдэҕиттэн инбэлиит, кэлээскэнэн сылдьар 38 саастаах киһи. 50 киһиттэн 38‑һа — араас группалаах инбэлиит, үксүлэрэ бастакы группалаахтар. Байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын төрөппүттэрэ бааллар. Олохтоохтор географиялара эмиэ киэҥ: Дьокуускай, Нам, Таатта, Уус Алдан, Амма, Өлүөхүмэ, Ленскэй, Чурапчы уонна Булуҥ улуустарыттан кэлэллэо.

Киин 59 үлэһиттээх, сүрүннээн орто уонна алын сүһүөх мэдиссиинэ үлэһиттэрэ.  Кинилэр симиэнэнэн солбуһан суукканы быһа үлэлииллэр.

Ньурбаҕа

Ньурба улууһугар В.А.Петрова аатынан  улуустар икки ардыларынааҕы кырдьаҕастар, инбэлииттэр интэринээт-дьиэлэрэ 1996 сыллаахха арыллыбыта. 2014 сыллаахха 90 куойкалаах, 2 этээстээх таас дьиэҕэ көһөн киирбиттэрэ. Бүлүү бөлөх улуустарыттан кэлэн олорор буолбуттара. Кэлин куойкатын ахсаана 115-кэ диэри эбиллибитэ.

2016 сыллаахха улуус баһылыгын уурааҕынан, интэринээт-дьиэҕэ В.А. Петрова аата иҥэриллибитэ.

Манна  көрүүгэ-истиигэ наадыйар, кырдьаҕас уонна кыаммат, инбэлиит дьон чугастааҕы улуустартан кэлэн олороллор. Кинилэргэ интэринээт үлэһиттэрэ социальнай-реабилитационнай, мэдиссиинискэй, психологическай өҥөлөрү оҥороллор, көрөллөр-истэллэр, сынньалаҥнарын тэрийэллэр, олохторун уһатарга уонна толору ис хоһооннуурга кыһаллаллар.

Дьокуускай куоракка

Өрөспүүбүлүкэ киин куоратыгар В.П.Решетников аатынан Кырдьаҕастар уонна инбэлииттэр өрөспүүбүлүкэтээҕи интэринээт-дьиэлэрин үс этээстээх олорор куорпуһун тутуу салҕанар. 200 миэстэлээх саҥа эбийиэк акылаатын 2025 сыл муус устарыгар түһэрбиттэрэ. Эбийиэк билигин 72% бэлэм. Аны инженернэй-тиэхиньиичэскэй тэриллэри уонна ситимнэри таҥыы үлэтэ бара турар. Эбийиэк 2027 сыл төрдүс кыбартаалыгар үлэҕэ киллэрии былааннанар. Саҥа куорпус 9 тыһыынча кэриҥэ кв.м., оттон бүтүн комплекс (саҥа уонна эргэ куорпустар) 14 тыһыынча кв.м. кэриҥэ иэннээхтэр.

Саҥа куорпуһу таһынан “Якутская” уулуссаҕа баар дьиэ олохтоохтук өрөмүөннэниэхтээх. Манна ураты болҕомто харгыһа суох сылдьыы усулуобуйатын тэрийиигэ ууруллар. Ол эбэтэр пандустары, бэйэлэрэ сатаан хамсаммат дьоҥҥо туспа ааннары оҥороллор.

Интэринээт-дьиэҕэ хайдах киириэххэ сөбүй?

Ханнык баҕарар кырдьаҕас соҕотоҕун  кыайан олорор кыаҕа суох буоллаҕына,  интэринээт-дьиэҕэ киирэр баҕалааҕын  туһунан  бэйэтэ эбэтэр аймахтара социальнай көмүскэл улуустааҕы управлениетыгар сайабылыанньа суруйаллар. Бу киһи 60 сааһын ааспыт эбэтэр 1-кы, 2-с группалаах инбэлиит буолуохтаах. Сайаапкалары үөрэтэргэ сүрүн болҕомто оҕолоро суох кырдьаҕастарга ууруллар. Управление үлэһиттэрэ докумуоннары бэлэмнээн, Үлэ уонна социальнай сайдыы министиэристибэтин хамыыһыйатыгар ыыталлар. Хамыыһыйа киһини ханнык интэринээт-дьиэҕэ эбэтэр Геронтология киинигэр ыытарын быһаарар.

Судаарыстыбаннай интэринээт-дьиэҕэ киирии уочараттаах. Бастаан улуустар сайаапканы ыыталлар, ол кэнниттэн өрөспүүбүлүкэтээҕи хамыыһыйа быһаарар. Бу кэнниттэн уопсай уочаракка туруораллар.

х х х

Биллэн турар, маннык дьиэлэргэ үчүгэй олохтон кэлбэттэр. Ол эрээри, киһи дьылҕата араас…  Дьолго, бары ирдэбилгэ эппиэттиир маннык социальнай дьиэлэр баар буоланнар, кырдьаҕастарбыт, көрүүтэ-истиитэ суох хаалбыт дьон анал идэлээх исписэлиистэр көрүүлэригэр-истиилэригэр киирэллэр, кырдьар саастарын уһаталлар.