Навои сахалыы саҥарар. Тылбаас кинигэтэ таҕыста

Киһи олоҕор соһуччу дьоллоох түгэннэр баар буолаллар. Ол курдук,  миэхэ биирдэ Узбекистантан, Бухара уобалаһын филармониятын дириэктэрэ Рауф Авезовтан Алишер Навои айымньытын сахалыы тылбаастыа дуо диэн ыйытыы-көрдөһүү кэлбитэ.

Туох кистэлэ кэлиэй, мин бастаан “Лейли уонна Меджнун” буолуо, таптал туһунан иэйэн-куойан син суруйар инибин диэн үөрүүнэн сөбүлэспитим. Онтум баара, кинилэр поэт айар үлэтин биир чыпчаала буолар “Лисон ут тайр” диэн дириҥ ис хоһоонноох поэматын сахалыы саҥардар соруктаахтар эбит.Бу поэма перс-таджик биллиилээх поэта Фарид ад-Дин Аттар  “Көтөрдөр тыллара” диэн айымньытын сабыдыалынан суруллубут. Поэма нууччалыы тылбаастаммыт хас да көрүҥэ баарыттан Сергей Иванов киэнигэр тохтообутум. Поэма итэҕэли кытта ситимнээх буолан,  өйдүүргэ уустугун таһынан, икки рифмалаһар устуруокалаах  строфаҕа толору санааны тиэрдэр бейт (двустишие) киэбинэн суруйары ирдиир. Бу илиҥҥи поэзия айбыт биир кэрэ кээмэйэ, ону “көҥүл тылбаас” дии-дии үнтү кэһэр табыллыбата өйдөнөр. Онон улаханнык ыарырҕатаммын булгунар санаалана сылдьыбытым эрээри, сахам ньоҕойун киллэрэн, бу киэби баһылыы сатаатым. Үлэлээн киирэн бардахха, сыыйа-баайа тахсар буолан истэ, кэнники өссө сахалыы хоһуйууга бэркэ сөп түбэһэр киэп эбит диэн тус бэйэбэр арыйыы оҥордум. Узбектар поэма сүрүн өйдөбүлүн биэрэр курдук кылгатарбар көҥүллээбиттэрэ. Дьиҥэ, оччотооҕу үгэс, итэҕэл ирдэбиллэринэн,  поэмаҕа бастаан Аллаҕы, онтон халифтары, онтон Аттар поэты уруйдааһын-айхаллааһын олус уһуннук суруллубут, онон көтөрдөр тустарынан сүрүн кэпсээн поэма ортотун эрэ диэкиттэн саҕаланан барар. Аны хас биирдии баһа олус уһун такайыы кэпсээнинэн — притчанан түмүктэнэр.
Поэманы сахалыы “Көтөр үөрүн аман өһө” диэн ааттаатым уонна чараас кинигэ оҥорон “СМИК МАСТЕР” типографияҕа сөбүгэр сыанаҕа илиҥҥилии ойуулаан-мандардаан олус кылгас кэм иһигэр бэчээттэттим. Кинигэҕэ поэматтан тылбаастаабытым таһынан саха ааҕааччытыгар Алишер Навои туһунан иһитиннэрии, поэма кылгас ис хоһоонун билиһиннэрии, биир притча уонна миигин ордук долгуппут “Икки тылы тойоннооһун” трактаттан быһа тардыы тылбаастара киирдилэр.

 «Көтөр үөрүн аман өһө»

Дьиктитэ, көтөрдөр мунньахтарын, кинилэр мөккүөрдэрин, ханна эрэ айанныылларын туһунан номох аан дойду үгүс омуктарыгар баар, ол иһигэр сахаларга эмиэ… Биһиэнигэр көтөрдөр сымыыт сытыйбат сирин сурах хоту көрдөөн,  хоту көтөн кэлэллэр. Оттон бу илиҥҥи поэзия чыпчаалыгар көтөрдөр кинилэри сатаан сааһылыыр кыахтаах Симург диэн баһылык аннынан дьоллоох-соргулаах дойдуга олороору айаҥҥа туруналлар…

Дьэ,  биирдэ көтөрдөр мунньуста түспүттэр,
Аан дойду үрдүттэн хомуллан кэлбиттэр.
Сыһыыны-толоону толорон кэбиспиттэр,
Өҥнөрүн-түүлэрин оҥостон барбыттар.
Күөмэйдээх күндүтүн таларга сананан
Куотуһан барбыттар бэттэрин былдьаһан.
Сиэр диэни бу манна көтөрдөр билбэттэр,
Ким кимниин үөрдүһүөх тустааҕын үөйбэттэр.
Төрүт уус удьуорун — баламат үтэйбит,
Тойон кыыл диэбэккэ чычып-чаап сүрдэммит.
Улуу да онуоха дьоһунун сүтэрбит,
Тыллааҕы кытары тылынан киирсибит!
Өй-мэйдээх тулуйбат мөккүөрэ күөдьүйбүт,
Кыраһыы-таныһыы оргуйан олорбут!
Кыыһырсыы, ыыстаһыы имэҥэ уостуута
Көстүбүт — Баһылык баар буолуох тустааҕа.
Кырдьыктаах дьүүл-сүбэ олохтуур дьаһалта
Кынаттаах аймахха уолдьаспыт таларга.
Сигили өттүнэн сирдьиккэ сөп буолуох
Үөр көтөр үрдүнэн ол эрэн биир да суох!
Хараастан, мунчааран биис ууһа санньыйбыт.
Ырыата-тойуга хам баран, уурайбыт…

Көтөрдөр айаннаан Симург дойдутугар тиийдибит диэн, дьэ килбиэннээх бэйэтин көрөөрү гыммыттара – күөл ньууругар бэйэлэрин күлүктэрэ көстөр: кинилэр – бэйэлэрэ Симург буолбуттар.
Алишер Навои бу көтөрдөр нөҥүө дьоҥҥо баар омсолоох быһыы-майгы өрүттэрин арыйар, сэттэ улуу дуолу – тургутуулары туораан, киһи бэйэтин уларытыан, ырааһырыан, ис дьиҥин куйаар дириҥэр тиийиэн – бэйэтэ Айыы таҥара буола дьүһүн кубулуйуон сөбүн көрдөрөр. Бу айан чэпчэки буолбатах, киһитийии килбиэнигэр ким баҕарбыт барыта тиийбэт. “Ким бэйэтин билбит – ол бэйэтин Таҥаратын билбит” – диэн суфийдар үөрэхтэрэ этэр.

Саха суруйааччылара уонна Узбекистан

Саха суруйааччылара 1960-70-с сылларга Орто Азия суруйааччыларын кытта ыкса доҕордоспут, хардарыта тылбаастаспыт кэмнээхтэр. Кэнники, 1991 с. Сэмэн Уруукап Алишер Навои төрөөбүтэ 550 сылыгар Узбекистаҥҥа тиийэ сылдьыбыта, газелларын тылбаастаабыта биллэр.

«Көтөр үөрүн аман өһө” кинигэни Авиценна аатынан уобаластааҕы бибилэтиэкэ кыһаллан-мүһэллэн тэрийдэ. Авиценна 980 с. бу Бухара аттыгар төрөөбүт. Кини Эмчит быһыытынан сотуллубат суолу хаалларбытын таһынан, бөлүһүөк, поэт, астроном, физик, математик, бэл дьүрүл туһунан үлэлэрдээх гений буоллаҕа.

Узбекистан Суруйааччыларын сойууһун Бухаратааҕы салаатын салайааччыта Шодмон Сулеймон мин сэмэй кинигэбин тутан,  туран бэйэтин тылынан элбэҕи эттэ-тыынна. Бу тылбаас Алишер Навои төрөөбүтэ 585 сылыгар тахсыбыта тоҕоостооҕун бэлиэтээтэ. Филология билимин дуоктара Мехринисо Чориева истиҥник эҕэрдэлээн,  бэйэтин үлэлэрин бэлэхтээтэ. Сахалыы тылбааһы узбек литератордара быһа итэҕэйэн, түүр тыллаах баар сиригэр барытыгар Алишер Навои аата уонна айымньылара тэнийэриттэн бүтэйдии үөрэн, бу көрсүһүүнү илиҥҥилии эгэлгэлээн киэргэтэн, бэлэх-туһах бөҕөтүн утары уунан,  үрдүк таһымҥа ыыппыттарыгар махтанар эрэ буоллаҕым. Саха омуга түүр тылын, эйгэтин Хотугу муустаах байҕалга диэри тэниппит, кэҥэппит өҥөлөөҕүн бэлиэтээтим. Биһиги өбүгэбит Евразия истиэптэрин ат көлөлөөхтөрүн ортотугар олорон ааспыт дьоруойдуу кэмин олоҥхоҕо хоһуйан, киһи аймах сүҥкэн айымньытын ахсааныгар киирэр поэзияны айбытын санаттым. “Уйгур” сэһэним казах тылынан тахсан эрэрин ахтыбыппын олус сэргээтилэр, биир суруйааччы нууччалыы тылбааһы анаан-минээн көрдөөн ылла. Бу түгэҥҥэ сэһэни нууччалыы тылбаастаабыт Күлүмүрэҕэ өссө төгүл истиҥ махталбын тиэрдэбин. Көрсүһүүгэ үнүбэрсиэт нуучча тылыгар салаатын устудьуоннара кыттыыны ыллылар, Алишер Навои газелларын нууччалыы аахтылар. Тэрээһин филармония артыыстарын доҕуһуолларынан үөрүүлээх быһыыга-майгыга барда. Оттон Саарын  ыллыырыгар бары биир буолан хааллыбыт, сахалыы-узбектыы ырыа-тойук, үҥкүү, эҕэрдэ үрүт үөһэ ньиргийэн, өйгө-сүрэххэ умнуллубакка хаалар туругу үөскэттэ.

Алишер Навои уонна түүр тыла

Алишер Навои аатын аан дойду үөрэхтээхпин диир хас биирдии киһитэ билэр. Ол гынан баран, киниэхэ түүр омуктар бары анаан сүгүрүйэр, киниэхэ мэҥэ таастары туруорар, кини кимин биэс тарбах курдук билэр иэстээхпит.
XV үйэ суруксуттара түүр тыла поэзияҕа барсыбат, холус диэн дойҕохтууллара. Алишер Навои бэйэтин айар үлэтинэн уонна султан таһыгар сылдьыбыт үрдүк сололоох буоларынан түүр тылынан литература төрдүн уурбут эрэ буолбатах, түүр тыла салайар-дьаһайар официальнай тыл буоларын эмиэ ситиспит киһи буолар. Мин бу кэмҥэ аахпыппыттан ордук Алишер Навои “Икки тылы тойоннооһун” диэн трактатын ис хоһоонуттан долгуйдум. Бу үөрэтэр-такайар суруйуу билигин да уһулуччу суолталааҕын бэлиэтээн, эмиэ кылгатан да буоллар, тылбаастаатым.
Кини маннык суруйар: “Түүр тыла сиппит-хоппут, барҕа баай тыл буоларын туоһулуур холобурдар элбэхтэр. Онон биһиги омукка үөскүүр дьоҕурдаах дьон перс тылынан буолбакка, төрөөбүт тылларынан бэйэлэрин кыахтарын көрдөрөргө кыһаныахтаахтар… Ол эрэн,  олоххо оннук буолбат. Дьиҥэр, киһи өйүн-санаатын ууран болҕойдоҕуна, түүр тылыгар бастар бараммат өс номоҕун, киэргэтэн саҥарыыны, уустаан-ураннаан хоһуйууну, кэпсиир-ипсиир үөрүйэҕи быдан чэпчэкитик булуон сөп!  Мин түүр дьоһун-мааны дьонун иннигэр улуу кырдьыгы бигэргэттим дии саныыбын: кинилэр бэйэлэрин тылларын-өстөрүн дьиҥнээх күүһүн билэн, кини кэрэ өрүттэрин өйдөөн баран, перстыы айар-суруйар дьон түүр тылын көйгөтүтэр, ахсарбат буолар майгыларын буойдулар, тохтоттулар…”

Биэс үйэ анараа өттүттэн улуу поэт түүр омуктары төрөөбүт тылбытыттан тэйбэккэ, бэйэбит тылбытынан айарга-суруйарга дьулуһуохтаахпытыгар ыҥырар, биһиги тылбыт хайдах курдук баайын, бэргэнин, күүстээҕин, кэрэтин бэйэтин чинчийиилэригэр олоҕуран суруйан-бичийэн итэҕэтэр! Махтал буолуохтун, улуу Поэкка, өтө көрүүлээх Киһиэхэ! Эн ырыатын-тойугун ыһыктыбакка улуу тургутуулары туораан кэлбит саха —  хотугу түүр омук тылын-өһүн дьылҕатыгар эмиэ кыһаллар курдуккун, биэс үйэ анараа өттүттэн эрэллээх илиигин уунар курдуккун…

Узбекистаҥҥа айар үлэҕэ сыһыан

Кэнники кэмҥэ Узбекистан сайдыы бары хайысхаларыгар ситиһиилэнэн, биллэн-көстөн иһэрин көрөбүт. Аҥардас үүнэн иһэр спортсменнара “Азия оҕолоругар” манна кэлэн хамаанданан ахсааҥҥа бастаабыттарын, кинилэри дойдуларыгар дьоруойдар курдук көрсүбүттэрин билэбит дии. Оттон быйыл Узбекистан футболга хамаандата аан дойду хонуутугар бэйэтин хайдах курдук көрдөрдө?!  Оҥорон таһаарыыга, олох-дьаһах эйгэтигэр бу өрөспүүбүлүкэ көрдөрүүлэрэ эмиэ сөҕүмэрдэр.
Бэрэсидьиэн Шавкат Мирзиёев айар интэлигиэнсийэ   үлэтигэр, духуобунай утум баайы тилиннэриигэ, узбек култууратын, ускуустубатын  атын дойдуларга көрдөрүүгэ судаарыстыба өйөбүлүн күүһүрдэр бэлиитикэни ыытар. “Саҥа Узбекистан” диэн судаарыстыба саҥа кэнсиэпсийэтэ үлэлиир эбит, ол чэрчитинэн култуура уонна духуобунай сайдыы суола чопчуламмыт. Элбэхтэн аҕыйаҕы аҕаллахха: судаарыстыба сыл аайы 1000 айар үлэһит ипотекатын бастакы усунуоһун аҥарын уйунар; тыһыынчанан култуура дьайыксыттара босхо эмтэнэллэр; саҥаны айан таһаарар үлэни көҕүлээһиҥҥэ баһырхай үп көрүллэр; суруйааччыларга сыл аайы судаарыстыба сакааһа түһэр; биһирэммит айымньыларынан кинигэлэр толору үбүлэнэллэр; кинигэни ааҕыыга улахан бириистээх хамсааһын тэриллибит… Биир кэмҥэ култуура уонна туризм биир министиэристибэҕэ холбоно сылдьыбыттар. Билигин хас биирдиилэрэ өрөспүүбүлүкэ сайдыытыгар ураты суолталаахтарын быһыытынан, тус-туһунан салаллаллар. Ол эрэн,  бииргэ үлэлээһин үгэһэ олохсуйан хаалбыта көстөр: туризм култуурата суох, култуура туристара суох сатаммат курдуктар, бэйэ-бэйэлэрин толорсон, Узбекистан  омук дьоно тардыһан сылдьар сирэ-дойдута буолара ситиһиллибит.

Дойра дьоро түһүлгэтигэр

Бухара филармониятын дириэктэрэ Рауф Авезов миигин хайаан да алтынньы 10 күнүгэр буолар дойра диэн дүҥүргэ маарынныыр доҕуһуол (үнүстүрүмүөн) бэстибээлигэр сөп түбэһиннэрэн кэлэ сатаа диэн көрдөспүтэ. Бухара филармонията Хакас, Алтай курдук Арассыыйа өрөспүүбүлүкэлэрин кытта айымньылаах сыһыаннаахтар, хардарыта ыалдьыттаһаллар эбит. Биһиги Саарынныын бу бэстибээл аһыллыытыгар оройбутунан түһэр курдук айаннаан кэллибит.
Сүүһүнэн дойраҕа оонньооччулар Былыргы Бухара сүрүн уулуссатынан халҕаһалыы анньан иһэллэрэ, тыастара-уустара, оҕотуттан оҕонньоругар тиийэ кыттыбыттара киһи сүргэтин көтөҕөр, дьоро турукка киллэрэр. Бэстибээл аһыллыытыгар куорат салалтата, айар эйгэ биллэр-көстөр дьоно кэлэн эҕэрдэлээтилэр. Ыраах сиртэн ыалдьыттар диэн биһигини  анаан билиһиннэрдилэр. Уобаласка 11 туман (улуус), икки улахан куорат баалларыттан бастыҥтан бастыҥ дойраҕа ооннььооччулар талыллан кэлэллэр эбит, бу национальнай доҕуһуолларын өрө тутааччы элбэх да буолара сөхтөрдө. Куорат баһылыга “Бүгүҥҥү күҥҥэ…” диэн этиитин саҕалаабытыгар эгдэс гына түстүм, итинник биир бииргэ сөп түбэһэр тылларбыт олус элбэх эбиттэрин бу кэнниттэн билэн, сөҕөн-махтайан истим… Бухара тэлэбиидэнньэтэ миигиттэн интервью ылла, оттон Саарын тахсан онто суох үрдүк күүрээннээх түһүлгэни олох хайа тардан кэбистэ!

Саарын өрөгөйө

Дойра бэстибээлигэр түһүлгэни толору мустубут аан дойду араас омугун дьоно, ырыаны-тойугу идэ гынан сылдьар артыыстар, бэстибээли тэрийээччилэр, үөрбүт-көппүт көрүөх дьон бука бары саха дьүрүлүн дьиктилээх тэтимин абыгар ыллардылар, турукка киирдилэр. Узбек артыыстара улаханнык сэҥээрэн,  Саарыны кытта туспа көрсүһүү тэрийдилэр, онно тута сахылыы-узбектыы баттл аҥардаах толоруулар буоллулар. Биһиги киһибит соҕотоҕун бүтүн филармония артыыстарын утары саха ырыатынан кимиилээхтик кииристэ, уруулуу омуктар дьүөрэ долгуннарын айарга бэйэтин үрдүк сатабылын көрдөрдө, сөхтөрдө, манньытта, махтал-хайҕал бөҕөтүн көтөхтө…

Түүр омуктар бу маннык айымньылаах түһүлгэлэргэ түмсэрбит, доҕордоһуу долгунугар көтөҕүллэрбит үгэскэ кубулуйара буоллар!

Манна даҕатан,  биир түгэни өссө кэпсиим. Биһигини бэйэтин массыынатынан Самарканд аэропордугар Узбекистан Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа Нуритдин Абераев көрсүбүтэ. Айаннаан иһэммит айахпыт хам буолбакка, элбэҕи кэпсэттибит. Онуоха кини 2024 с. Туркменияҕа кииннээн буолбут ТЮРКСОЙга “биир дьикти, барыбытыттан ураты толорооччу баара, национальнай үнүстүрүмүөҥҥэ оонньуур, көтөр, кыыл саҥатын үтүктэр, ат курдук кистиир” диир. “Монгол дуу, киргиз дуу, баҕар, эһиги билэргит буолаарай? Ол киһи барыбытын “сотон кээспитэ” диэх курдук этэр. Биһиги хомусчут кыргыттарбытын ааттаан көрдүбүт, “Суох, эр киһи”  диир. Өйбүтүгэр оннук эр киһи ончу киирбэтэ. Киһибит ол толорооччуну олох билиэн баҕарар быһыылаах, массыынатын ыытан иһэн аҥар илиитинэн планшетын хаһан ол кэнсиэри булла, онтон ол барыларын сөхтөрбүт киһини булла! Ким буолуо диигитий: арай биһиги Владимир Дормидонтовпыт доргута сылдьар эбит! Бүргэһи хааһахха хаалаабатыҥ курдук, биһиги дьоҕурдаах дьоммут тус бэйэлэринэн суол-иис тэлинэн, тиийбит сирдэрин аайы ити курдук саха култууратын чыпчаал үрдүккэ көрдөрө сылдьаллар.

Саарынныын айан

Мин СӨ үтүөлээх артыыһа Саарынныын айар үлэбинэн алтыспытым ыраатта. Кини мин хоһооммунан ырыалары толорооччу эрэ буолбатах, бэйэтэ дьүрүл айбыт холбуу айымньылардаахпытын билэҕит. Онон, Узбекистаҥҥа айаммар кини аргыс буоларга сөбүлэспитигэр, Олоҥхо тыйаатырын салалтата артыыһы көҥүллээн ыыппыттарыгар барҕа махтал! Бастаан Новосибирскайынан Бухараҕа быһа көтөр санаалаах этибит да, биһиги хаһан умнаһыттаан-хайаан билиэт ылар турукка тиийиэхпитигэр диэри бу хайысханан субсидиялаах билиэт бүтэн хаалбыт этэ. Онон Дьокуускай-Москва-Самарканд билиэт ыллыбыт. Кэпсэтии быһыытынан Узбекистан иһигэр айаммыт, олорорбут, аспыт барыта босхо буолуохтаах. Москваттан Бухараҕа диэри билиэт арыый сыаналаах уонна баран дуу, кэлэн дуу иһэн, тиийбиччэ Самарканды көрөн кэлэр баҕа эмиэ баар.
Сорохтор “бачча кутталга Москубанан баран да эрдэххит” диэбиттэрэ эрээри, мин барыта этэҥҥэ буоларыгар туохтааҕар да эрэллээҕим. Сүрүнэ, барарга тардылыы буолбатар ханнык, тэрээһиҥҥэ хойутаабатарбыт ханнык, диэн этэ. Ол да курдук,  барарбытыгар туох да тутуллуута суох көтүөхтээх чааспытыгар чопчу көттүбүт. Биир эрэ киһиэхэ багажтаах билиэти ылбыппыт, онон ыйааһыммыт таһынан баран, Саарын сахалыы таҥаһын хостоон таһынан кэтээһиннээх, мүччүргэннээх түгэннэр элбэхтэр.
Самарканд-Бухара массыынанан түөрт чаас чаас айанныыр эбиккин. Аара хлопок, виноград, кукуруза, ода фрукта, үүнээйи эгэлгэтэ үүнэн, ситэн-силигилээн турар сирдэрин көрө-көрө айанныыр бэрт баҕайы. Узбекистаҥҥа бу кэмҥэ тиийэр ордук дииллэр. Күнүһүн олус итии эрээри, түүнүн тымныы эбит. Биһиги бастакы күммүтүгэр олох утуйбакка, сирэйбитин эрэ суунаат,  сарсыарда 10 ч. бэстибээл аһыллыытыгар баар буолбуппут. Хата, отельбытын Былыргы Бухара сүрэҕэр, бары тэрээһиннэр буола турар сирдэрин ортотугар бэлэмнээбиттэр этэ. Рауф Авезов эрэннэрбитин курдук, Бухара тыынын ылаат, сылайбыппыт суох буолан хаалбыта, олох түүн үөһүгэр диэри дьиэрэҥкэй ойо сылдьыбыппыт…

Төннөрбүтүгэр ыра санаабытын толорон, Самарканд бэлиэ сирдэринэн сырытыннардылар, лэппиэскэ, халва бөҕө кэһиилээн, халаат кэтэрдэн, саал былаатынан санныбытын бүрүйэн ыыттылар. Түүн көтүөхтээхпитин үс чаас Внуково сабыллыбыта. Саарын бөрөлөөх сонун Бухараҕа баһыылканан ыытаарыҥ диэн хаалларбытын үрдүнэн ыйааһыммыт эмиэ таһынан барда. Мин узбектыы суруктаах грамоталарбын көрдөрбүппэр аэропорт үлэһиттэрэ ыйааһыммытын баалаабакка аһардылар. Онон сарсыарда көтөн тиийэн, Внуковоттан Шереметьевоҕа көһөн баран хаайтардыбыт. Түүн көппөтүбүт, хата сарсыарда халлааны арыйаннар, этэҥҥэ дьоллоох Дьокуускайбытын буллубут. Биһиги кэннибититтэн Москва аэпортарыгар улахан коллапс буола турар диэн биллэрэллэр.

Наталья МИХАЛЕВА-САЙА